(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)

Αν μια γλώσσα δεν έχει λέξη για ένα χρώμα, αυτό σημαίνει πως το χρώμα αυτό δεν υπάρχει στο μυαλό των ομιλητών της; Απίστευτο.

Διάβασα στην ενδιαφέρουσα σελίδα openculture πως ο ερευνητής Ζιλ Ντέιβιντοφ, μελέτησε το 2006 το παραπάνω θέμα στη φυλή Himba της Ναμίμπια, η γλώσσα της οποίας δεν κάνει καμία διάκριση μεταξύ μπλε και πράσινου (αν και περιλαμβάνει στο λεξιλόγιό της πολλές αποχρώσεις του πράσινου, πολύ περισσότερες από αυτές του αγγλικού λεξιλογίου). Ο Ντέιβιντοφ έδειξε στα μέλη της φυλής ένα ειδικό σχέδιο, με έντεκα πράσινα τετράγωνα και ένα μπλε τετράγωνο. Όσο προφανής κι αν μας φαίνεται εμάς η απάντηση αυτή τη στιγμή, τα μέλη της φυλής Himba είχαν μεγάλη δυσκολία να εντοπίσουν το διαφορετικό τετράγωνο, δηλαδή το μπλε.

Ο Ντέιβιντοφ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, αν ένα χρώμα δεν έχει δική του λέξη σε μια γλώσσα, δεν αναγνωρίζεται ως απολύτως διαφορετικό, δηλαδή οι ομιλητές αυτής της γλώσσας δύσκολα παρατηρούν τη μοναδικότητά του. Βλέπετε, εκτός απ’ όλες τις άλλες κουλτούρες, υπάρχει και μια χρωματική κουλτούρα, ελληνική, αιγυπτιακή, ινδική κ.ο.κ., λέει ο ίδιος ερευνητής, και επισημαίνει ότι το μπλε χρώμα δεν ήταν μέρος της αντιληπτικής εμπειρίας, για παράδειγμα, των αρχαίων ελλήνων. Κατόπιν αυτού, δυσκολεύομαι να παρηγορήσω τους χιλιάδες φίλους του Οδυσσέα Ελύτη, με τι λόγια να το γράψω πως ο Όμηρος στις χιλιάδες λέξεις της Ιλιάδας και της Οδύσσειας δεν περιγράφει ποτέ τίποτα, μήτε θάλασσα μήτε ουρανό, ως μπλε…

Κάθε πολιτισμός έχει τον δικό του τρόπο να κατηγοριοποιεί και να ονοματίζει τα χρώματα, συμφωνεί και η Μαρία Μικέλα Σάσι, καθηγήτρια αρχαίας φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, μιλώντας ουσιαστικά κι εκείνη για διαφορετικές χρωματικές κουλτούρες: πριν οριστεί το μπλε με μια λέξη, οι άνθρωποι της φυλής Himba έβλεπαν τα μπλε πράγματα ως αποχρώσεις του πράσινου, οι ομηρικοί έλληνες έβλεπαν τη θάλασσα ως «σκούρο κρασί» και οι αρχαίοι αιγύπτιοι ψάχνονταν για να ορίσουν το χρώμα του Νείλου… το βρήκαν τελικά στο σπάνιο και ακριβό ορυκτό λάπις λαζούλι που εξορύσσεται στο σημερινό Αφγανιστάν, κι έτσι η αιγυπτιακή χρωματική κουλτούρα έγινε μάλλον η πρώτη με μπλε στις αποσκευές της. Αχ ελληνικέ θεέ πόσο μπλε έκρυψες για να μη μας βλέπεις;

Η περιπέτεια του μπλε χρώματος όμως δεν περιορίζεται στα ομηρικά έπη και στους Φαραώ, απομακρύνεται από τη Μεσόγειο και φτάνει μέχρι την Ιαπωνία του 1830, τότε που ο ξυλογράφος Κατσουσίκα Χοκουσάι έφτιαξε το διάσημο έργο του “Το Μεγάλο Κύμα έξω από την Καναγκάβα”, δείχνοντας τη διαρκή ανησυχία της χώρας του μήπως η θάλασσα σταματήσει να την απομονώνει και να την προστατεύει από ξένες εισβολές. Το αστείο είναι πως το Μεγάλο Κύμα του Χοκουσάι δεν θα υπήρχε χωρίς μια ξένη εισβολή. Το Πρωσικό Μπλε, η χρωστική ουσία που εφευρέθηκε από τον αλχημιστή Γιόχαν Κόρναντ Ντίπελ το 17^ο αιώνα, είχε εισαχθεί στο λιμάνι του Ναγκασάκι το 1820. Χωρίς αυτό, το έργο του Χοκουσάι δεν θα είχε γίνει, τουλάχιστον με τη μορφή που γνωρίζουμε. Λίγα χρόνια μετά, η Ιαπωνία υιοθέτησε μια ανοιχτή εξωτερική πολιτική, και τότε ένα άλλο μεγάλο κύμα εξαπλώθηκε στη χώρα, αυτό της αγάπης για τις ξυλομπογιές!

Φαίνεται πως τα χρώματα έχουν πολλές διαστάσεις, πολιτισμικές, τεχνολογικές, γλωσσικές, μέχρι και πολιτικές. Από τα χρόνια του Ομήρου πάντως, κύλησε πολύ νερό στο αυλάκι. Το Μεγάλο Κύμα βρέθηκε κρεμασμένο στον τοίχο του μουσικού Κλοντ Ντεμπισί, ο οποίος εμπνεύστηκε κι έγραψε το θαυμάσιο έργο La mer, ενώ έγινε και συνεχίζει έως σήμερα να γίνεται πηγή έμπνευσης σπουδαίων ζωγράφων, του Βίνσεντ Βαν Γκογκ, του Ρόι Λιχτενστάιν, της Καμίλ Κλοντέλ, φυσικά πολλών Ιαπώνων όπως ο Hiroshige, ακόμα και του αβορίγινα Lin Onus. Εν τω μεταξύ γίνονταν πραγματάκια: το μπλε έγινε ένα από τα βασικά χρώματα, ο Κριστόφ Κισλόφκσι το σκηνοθέτησε, ο Ελύτης διαψεύστηκε για την ελληνικότητά του, και το κορίτσι με τα μπλε μαλλιά στην ταινία “Η αιώνια Λιακάδα ενός Καθαρού Μυαλού” μπήκε στη ζωή μας. Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, ο σκανδαλιάρης Χουάν Μιρό είπε πως, όταν ζωγραφίζει, βάζει τα χρώματα δίπλα δίπλα σαν λέξεις που σχηματίζουν ποιήματα, αντιστρέφοντας το αρχικό ερώτημα αυτού εδώ του κειμένου.

Πηγές

1. https://www.openculture.com/2025/04/why-most-ancient-civilizations-had-no-word-for-color-blue.html#google_vignette
2. https://physics4u.gr/blog/2021/
3. Ο κεντρικός πίνακας είναι βεβαίως «Το μεγάλο κύμα»: Katsushika Hokusai, 1830
4. Τα υπόλοιπα έργα τέχνης, όλα εμπνευσμένα από το «Μεγάλο κύμα», με σειρά εμφάνισης είναι τα εξής: α. The Sea off Satta in Suruga Province by Hiroshige (1858), β. The Wave, by Camille Claudel (1900), γ. Drowing girl by Roy Lichtenstein 1963, δ. Starry Night by Vincent Van Gogh (1889), ε. Michael and i are just slipping down to the pub for a minute by Lin Onus (1992)

Ακούστε

https://www.youtube.com/watch?v=BppVlpagweo

Δείτε

https://www.youtube.com/watch?v=2tMomNEZTUE

https://www.youtube.com/watch?v=quuMv7cGUn0

Κουτσομπολιό

Αυτή είναι μια φωτογραφία του 1910 που τράβηξε ο Ερίκ Σατί στο σπίτι του Κλοντ Ντεμπισί. Οι κύριοι είναι ο ίδιος ο Ντεμπισί και ο Ιγκόρ Στραβίνσκι. Στον τοίχο πίσω τους φαίνεται το Μεγάλο κύμα, που μάλιστα χρησιμοποιήθηκε από τον Ντεμπισί στο εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης του «La mer».

Λένε όμως ότι αυτοί οι τρεις, κυρίως ο Ντεμπισί και ο Σατί λίγο αργότερα τσακώθηκαν. Δεν είναι πως δεν ξαναμίλησαν, αλλά να, όταν συναντιόντουσαν με τίποτα παρέες, ο Σατί φρόντιζε αμέσως να πει πόσο σπουδαίος είναι ο Ραβέλ για να σκάσει ο άλλος. Ενώ ο Ντεμπισί με το που εμφανιζόταν ο Σατί, του παράγγελνε το φθηνότερο κρασί, για να τον πει φθηνιάρη, τσιγγούνη, δεν ξέρω. Αυτή η πληροφορία όμως δεν είναι μπλε, λίγο κίτρινη μοιάζει.