(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)
– Βλέπεις κάποιο τέλος στον ορίζοντα, Τσάρλι;
– Θα ‘λεγα ότι ήδη έχεις μια απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα, Μόρις.
Παρόλο που η Ταγγέρη σήμερα είναι μια μεγαλούπολη με ένα εκατομμύριο μόνιμο πληθυσμό, μάλλον άχαρη, λένε, και εντελώς τουριστικοποιημένη, ηχεί ακόμα μέσα μου σαν τόπος μαγικός. Συγγραφείς, ζωγράφοι, τυχοδιώκτες, κατάσκοποι, καταραμένοι ποιητές, ναρκωτικά, πιώματα, εξωτισμός, έρημος, στενά αδιέξοδα σοκάκια, ελεύθερη διεθνής ζώνη, ελεύθερο σεξ, κινηματογραφικά συνεργεία, μπιτ ποιητές, το Γυμνό Γεύμα του Μπάροουζ, το Τσάι στη Σαχάρα του Μπόουλς, οι πίνακες του Ανρί Ματίς, ο Αλμπέρ Καμύ, ο Νουρέγιεφ («μετά το δείπνο εμφανίστηκαν μουσικοί και ο Νουρέγεφ χάρισε στους καλεσμένους έναν αυτοσχέδιο χορό που όμοιό του δεν είχαν δει ποτέ» γράφει ο Τζον Χόπκινς στο βιβλίο του Ημερολόγια της Ταγγέρης), όλα συνηγορούν στο να μη φεύγει από το ταξιδιάρικο τμήμα του μυαλού μας η Ταγγέρη, παρότι αυτή η εποχή (η εποχή της Ταγγέρης των 50s έως και 70s μάλλον) έχει περάσει ανεπιστρεπτί και το γνωρίζουμε όλοι.
Αυτό που δεν γνώριζα είναι η σχέση με την Ταγγέρη του αγαπητού κυρίου Ευγένιου Ντελακρουά, έναν αιώνα πριν τον Ματίς, ενάμιση αιώνα πριν τους μπιτ ποιητές, σχεδόν δύο αιώνες πριν τους γοητευτικούς μπιτ βρικόλακες του Τζιμ Τζάρμους στην καταπληκτική ταινία «Μόνο οι Εραστές θα μείνουν ζωντανοί» και πριν το ζευγάρι των Τσαρλς και Μόρις που σαν νέοι Βλαντιμίρ και Εστραγκόν περιμένουν στο λιμάνι κάτι, στο ιδιαίτερο, πολύ γοητευτικό βιβλίο Νυχτερινό πλοίο για Ταγγέρη του ιρλανδού Κέβιν Μπάρι.
Ο Ντελακρουά πήγε στην Ταγγέρη τον Ιανουάριο του 1832, συνοδεύοντας έναν νεαρό κόμη στη διπλωματική αποστολή του, κι έμεινε έξι μήνες. 
Εκεί, ό,τι γνώριζε για τον πολιτισμό εμπλουτίστηκε έως ανατροπής, και γέμισε τετράδια επί τετραδίων με σχέδια και σημειώσεις, που τα χρησιμοποίησε αργότερα, σαν κάποιο εικαστικό εγχειρίδιο, στους εξωτικούς του πίνακες αλλά και στο βιβλίο του με τον – ομολογουμένως προσγειωτικό – τίτλο Αναμνηστικό Ταξίδι στο Μαρόκο. Οι εικόνες που συνοδεύουν το κείμενό μας είναι είτε πίνακες της Ταγγέρης που ζωγράφισε αργότερα ο Ντελακρουά είτε παρμένες απευθείας από αυτά τα τετράδια. Στη δεύτερη περίπτωση, πρόκειται για μαροκινές εβραιοπούλες!
Ο Ντελακρουά αγάπησε πολύ τις εβραίες του Μαρόκου, είπε μάλιστα, εμφανώς στενοχωρημένος, «δεν νομίζω πως μπορώ να κάνω τίποτα με αυτές τις γυναίκες, μόνο να τις ζωγραφίσω». Διαβάζω στο Google arts πως πέραν της φυσικής ομορφιάς των εβραίων γυναικών, τον εντυπωσίασε ιδιαίτερα η πολυπλοκότητα και η ομορφιά των ρούχων τους, όπως και οι κομμώσεις τους και τα σκουλαρίκια τους: «τεράστια σκουλαρίκια υπερφορτωμένα με άξεστες πέτρες, σε στυλ γοτθικού ή βυζαντινού κοσμήματος, πλαισιώνουν αυτά τα όμορφα πρόσωπα», γράφει στα σημειωματάρια.
Γενικά ξετρελάθηκε στην Ταγγέρη και τον Απρίλιο έγραψε στον φίλο του Pierret: «Πηγαίνω για βόλτες με άλογα στις γύρω περιοχές, που μου δίνουν απέραντη ευχαρίστηση, και έχω στιγμές γευστικής τεμπελιάς σε έναν κήπο στις πύλες της πόλης, κάτω από μια πληθώρα ανθισμένες πορτοκαλιές…», σαν να λέμε η ντελακρουανή Εδέμ. 
Ταυτόχρονα με τη φύση, ασχολήθηκε και αποτύπωσε πάμπολλες αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες, μα, τον φαντάζομαι να μην ξέρει πού να πρωτοκοιτάξει, φυσικά τοπία; αστικά; ανθρώπινα; Πάντως, στην εβραϊκή κοινότητα εισχώρησε για τα καλά, λογικά πήγε και σε γάμους, έναν ή πολλούς δεν το ξέρω, ξέρω όμως ότι επιστρέφοντας έφτιαξε έναν περίφημο πίνακα με θέμα «Ο εβραικός Γάμος». (Ψάχνοντάς τον καταρχάς στα ελληνικά, έγραψα στο google search «Ντελακρουά εβραικός γάμος» και εμφανίστηκε ξανά και ξανά «Η σφαγή της Χίου»!).
Παρά τις διαφωνίες αυτές του ελληνικού γκουγκλ όμως, ο Ντελακρουά συνέχισε να συχνάζει στις εβραικές παρέες και να σχεδιάζει, κυρίως κοπέλες. Τα μάτια των γυναικών αυτών τον συγκλονίζουν, και γράφει: «Όλοι γνωρίζουν τη γοητεία των ανατολίτικων ματιών, η φωτεινότητα των οποίων ενισχύεται από αυτή τη μαύρη γραμμή που δημιουργήθηκε με τη χρήση κολ (kohl*). Αυτή η εφεύρεση κάνει το μάτι ιδιαίτερα ελκυστικό. Δεν ξέρω… είναι λίγο αιλουροειδές και λίγο άγριο, που ζωντανεύει αυτά τα μικρά απαλά, κανονικά πρόσωπα.»
Ο Ντελακρουά έφυγε ενδεχομένως με βαριά καρδιά από την Ταγγέρη, και φτάνοντας στο Κάντιθ παρέμεινε εκεί λίγες μέρες, μέσα στο πλοίο, κατόπιν απαγόρευσης του ελλιμενισμού τους. Η Ευρώπη είχε πανδημία χολέρας, εμένα όμως μου μοιάζει σαν να μην τον άφηναν οι μυθικοί αυτοί τόποι να φύγει.
Εκεί στην επαρχία του Κάντιθ, στην Αλχερίθα συγκεκριμένα, ακριβώς δύο αιώνες μετά, ο Τσαρλς και ο Μόρις περιμενουν τον δικό τους Γκοντό, σε μια ατμόσφαιρα που, παρότι τόσο σύγχρονη, έχει μια νότα παλιακή, σαν ο νέος αιώνας να ανήκει στο παρελθόν. Και βέβαια εμείς, διακρίνουμε μαζί τους διαρκώς τα φώτα της Ταγγέρης, απέναντι, μια ώρα απόσταση προς νότο.
“Πρέπει να ‘χεις το νου σου κάθε λεπτό της μέρας” λέει ο Μπάρι. “Αν δεν το κάνεις, μπορεί να γλιστρήσει μέσα σου η κακία, ή το κακό. Πάνω απ’ όλα πρέπει να προσέχεις τι λες. Να προσέχεις μήπως εμφανιστεί απ’ το πουθενά καμιά μεγαλεπήβολη πρόταση – μπορεί να θέλει να σε κάνει κάτι. Να προσέχεις τις δευτερεύουσες προτάσεις που αρθρώνονται κομψότατα. Να προσέχεις τα πολύ ώριμα λόγια – μπορεί να ετοιμάζονται να σαπίσουν.”
Άραγε, έχει κι ένας ζωγράφος τέτοιες ανησυχίες; Οι πινελιές του διατρέχουν ίδιους κινδύνους με τις λέξεις; Δεν ξέρω. Ο Ντελακρουά πάντως, όσο περίμενε την άρση της απαγόρευσης στο Κάντιθ, βρήκε την ευκαιρία να ζωγραφίσει και μερικά πλοία στο σημειωματάριο!! Τα τείχη της Ταγγέρης τα είχε σκιτσάρει φεύγοντας, από το κατάστρωμα του πλοίου La Perle, με τον ίδιο τρόπο που εμείς σήμερα θα κάναμε κλικ στο κινητό μας από το κατάστρωμα του Σκοπελίτη. Σαν να συνομιλεί με τον Ντελακρουά, ο Μόρις λέει: “Σύντομα τα πλοία και πάλι θα πηγαινοέρχονται. Όταν κινούμαστε δια θαλάσσης, οι καρδιές μας συν-κινούνται. Είμαστε περίπλοκες μηχανές, γαμώτο. Τώρα οι ώρες λιώνουν η μια μέσα στην άλλη στο λιμάνι της Αλχεθίρας”. Και παρακάτω: “‘Έρχεται κάποτε η στιγμή που αναγκάζεσαι να ζεις με τα φαντάσματά σου. Που δεν διακόπτεις τη συνομιλία. Αλλιώτικα, το ευρύ πεδίο του μέλλοντος δεν ανοίγεται μπροστά σου παρά ως αχανές κενό”.
Συνομίλησε ο Ντελακρουά με φαντάσματα στην Ταγγέρη; Νομίζω πως ναι. Ένα απ’ αυτά πρέπει να ήταν η Sol Solica, έχει σημειώσει το όνομα αυτό στο σημειωματάριό του δίπλα σε ένα σκίτσο του. Όμως αυτό ήταν το όνομα μιας εβραίας έφηβης που απαγχονίστηκε από τις μουσουλμανικές αρχές το 1834, μάλλον επειδή απαρνήθηκε δημόσια το μουσουλμανισμό, ή κάτι τέτοιο, κάποιοι μίλησαν πάντως για δράμα τύπου Ιουλιέτας, είναι ακόμα και στις μέρες μας πιο βολική μια αυτοκτονία λόγω έρωτος… Σε κάθε περίπτωση η Sol Solica αποτέλεσε για πολλές δεκαετίες σύμβολο για τις εβραίες, αλλά και για τις μουσουλμάνες μαροκινές! Ο Ντελακρουά λοιπόν ίσως πρόλαβε να τη γνωρίσει αυτή την κοπέλα, να κάθισαν μαζί, να είπαν δυό κουβέντες, να έφτιαξε το πορτρέτο της, και αυτό μου φαίνεται πως είναι πραγματικά ΜΑΓΙΚΟ, και αυτή η μαγεία μου επιτρέπει να κλείσω αυτό το κείμενο με άλλο ένα, λιγάκι μόνο παραφρασμένο, απόσπασμα από το Νυχτερινό Πλοίο για Ταγγέρη:
«Τον καιρό δεν μπορείς να τον υποτιμήσεις. Ζάρωσε τα μάτια να προστατευτείς απ’ τον αέρα. Ζάρωσε το στόμα να προστατευτείς απ’ τη βροχή. Πάρε αυτές τις εκφράσεις του προσώπου και επανάλαβε τες επί δέκα χιλιάδες φορές στη διάρκεια μιας ζωής, επί τον αριθμό των γενεών, επί τον αριθμό των περιόδων και των αιώνων της ιστορίας, και θα δεις πως αυτές σκάβουνε το δέρμα του προσώπου, εισχωρούν στην ψυχή της φυλής, προετοιμάζουν την αναίδειά της έναντι του κόσμου.»
———————————————-
Πηγές
- https://artsandculture.google.com/story/delacroix-s-moroccan-travel-diaries-chateau-de-chantilly/8wWxRHM4S4Go9w?hl=en
- Βιβλίο Νυχτερινό πλοίο για Ταγγέρη, Kevin Barry, Μτφρ. Ο. Απέργης, Εκδ. Gutenberg
- Ο τίτλος είναι στίχος από το τραγούδι του Διονύση Σαββόπουλου “Καλοκαίρι”, δίσκος “Το Κούρεμα”, 2014
- Όλοι οι πίνακες είναι του Ντελακρουά, όλοι στην Ταγγέρη, οι περισσότεροι από το παραπάνω link της σελίδας arts and culture του google.
Σημειώσεις
Από την πολυπληθή εβραική κοινότητα του Μαρόκου σήμερα έχουν απομείνει περίπου 5.000 ή 3.000 εβραίοι που ζουν κυρίως στην Καζαμπλάνκα. Οι εβραίοι άρχισαν να φεύγουν από τη χώρα μετά τον πρώτο αραβοισραηλινό πόλεμο του 1948, διάβασα πως το 15% των κατοίκων του Ισραήλ είναι εβραίοι μαροκινής καταγωγής! Ο Ντελακρουά δεν θα έβρισκε τις εβραιοπούλες του πια στην Ταγγέρη, μα και κανένας μας δεν θα τις αναζητούσε πια εκεί, σε μία χώρα που είναι πλέον απολύτως μουσουλμανική. Μας φαίνεται φυσικό οι εβραίοι να αφήνουν τις πατρίδες τους και να μαζεύονται σε μια δική τους χώρα, πράγμα παράξενο αν σκεφτείς τα συνθήματα του καιρού μας.
Το κολ (kohl) είναι αρχαίο καλλυντικό για το μακιγιάζ των ματιών. Ο παραδοσιακός τρόπος παρασκευής του ήταν το άλεσμα του ορυκτού αντιμονίτης. H αραβική λέξη كحل kuḥl και η δυτικο-σημιτική כחל kaḥal που συγκρίνεται με τη λέξη כחול της σύγχρονης εβραϊκής γλώσσας είναι συγγενικές και έχουν σημιτική ρίζα k-ḥ-l. Η αγγλική λέξη για το οινόπνευμα, alcohol, είναι δάνειο από τα αραβικά, μέσω της μεσαιωνικής λατινικής γλώσσας και των γαλλικών, έχοντας αρχικά την έννοια “σκόνη αντιμονίτη”. Το κόλ έχει τις ρίζες του στην αρχαιότητα, με ιστορικές αναφορές από την Αίγυπτο, τη Μέση Ανατολή και την Ινδία.
Ακούστε σε ένα μπαράκι της Ταγγέρης, παρέα με την Ιβ και τον Άνταμ (2013, only lovers left alive, Τζιμ Τζάρμους):
