(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)

“Είμαι υπερήφανος που είμαι άγγλος. Η οικογένειά μου έχει υπηρετήσει και έχει υπερασπιστεί αυτή τη χώρα, πήγαμε στον πόλεμο γι’ αυτή τη χώρα. Δεν βλέπω καμιά άλλη επιλογή για τον εαυτό μου εκτός από το να είμαι άγγλος». Έτσι δήλωσε ο Τζέυ. Σε δύο εβδομάδες έλαβε την ανάλυση του DNA του από την εταιρεία Annesty.org, τη μεγαλύτερη από τις τέσσερις εταιρείες στις οποίες 39 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν απευθυνθεί για να αναλύσουν το DNA τους, κάποιοι για να βρουν π.χ. τους γονείς τους, αλλά πολλοί έτσι, για να βρουν «κάτι», κάποια καταγωγή. 55% Ιρλανδία, 30% Μεγάλη Βρετανία, 5% Γαλλία – Γερμανία, 3% Ισπανία – Πορτογαλία, 3% Ιταλία – Ελλάδα, 3% Σκανδιναβία και 1% Τουρκία. Αυτό ήταν το αποτέλεσμα του Τζέυ, ο οποίος σοκαρίστηκε και στενοχωρήθηκε κυρίως που βρέθηκε λίγο Γερμανία και Τουρκία, δεν ήθελε.

Όσο κι αν όλη αυτή η μόδα μάς φαίνεται λίγο ευχάριστο χαστουκάκι στον επί γης εθνικισμό, είναι ενδιαφέρον να δούμε τι στ’ αλήθεια βρίσκει κανείς με αυτά τα τεστ DNA, τι του λένε τα αποτελέσματα, ποια καταγωγή ανακαλύπτει. Το βιβλίο Εθνική καταγωγή και DNA του Κώστα Καμπουράκη, διδάκτορα του Τμήματος Βιολογίας στο Ινστιτούτο Επιμόρφωσης των Εκπαιδευτικών του Πανεπιστημίου της Γενεύης, που εκδόθηκε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, έχει υπότιτλο «καταρρίπτοντας τον μύθο των γενετικών εθνοτήτων» και ξεκινάει ακριβώς με αυτά τα τεστ, τον άγγλο(;) Τζέυ, την ανατολικοαφρικανή(;) Κάρεν, εμένα, εσένα.

Η εταιρεία Annesty που διαβεβαίωσε τον Τζέυ για τα εθνο-ποσοστά του DNA του, ισχυρίζεται πως τα τεστ της μας φέρνουν πιο κοντά, και αυτό έχει κάποια δόση αλήθειας, διότι ενδεχομένως ο Τζέυ να σταμάτησε να αντιπαθεί τόσο πολύ τους τούρκους και τους γερμανούς μετά το αποτέλεσμα που έλαβε. Ομολογώ μάλιστα πως γέλασα με την καρδιά μου διαβάζοντας για έναν Κράιγκ Κομπ, υπέρμαχο της ανωτερότητας της λευκής φυλής, ο οποίος, στην προσπάθειά του να αποκτήσει γη στη Βόρεια Ντακότα για να εγκαταστήσει εκεί έναν θύλακα ομοϊδεατών του, πήγε το 2013 στην τηλεοπτική εκπομπή “Race in America” και εκεί συμφώνησε να υποβληθεί σε ανάλυση DNA. Το τεστ έδειξε πως ο Κομπ είχε καταγωγή  κατά 86% ευρωπαϊκή και κατά 14% από την υποσαχάρια Αφρική – θα ήθελα να τον βλέπω τη στιγμή που άνοιξε τον φάκελο!

Αυτό που ήξερα πριν διαβάσω το βιβλίο, αλλά απέκτησα περισσότερα επιστημονικά επιχειρήματα μετά, είναι πως «γενετική εθνότητα» δεν υπάρχει, είναι ένα ακόμα επινόημα, μια ανθρώπινη κατασκευή, όπως άλλωστε και το έθνος. Επινοήματα τόσο δουλεμένα, για σκοπούς πολιτικούς, που πήραν ισχυρότατη θέση στο συλλογικό φαντασιακό των διαφόρων κοινοτήτων. Αφήνω στην άκρη ότι ούτε καν καταλαβαίνουμε οι περισσότεροι τις διαφορές ανάμεσα στους τύπους καταγωγής: ο εξελικτικός γενετιστής Τζόζεφ Γκρέιβς και ο βιοανθρωπολόγος Άλαν Γκούντμαν διακρίνουν τρεις τύπους καταγωγής, την πολιτισμική, τη γεωγραφική και τη γενετική, που μπορεί να συνδέονται μεταξύ τους, μπορεί και όχι – ο Κώστας Καμπουράκης προσθέτει στο βιβλίο του έναν τέταρτο τύπο, τη γενεαλογική καταγωγή ως διακριτό υποσύνολο της γενετικής. Αφήνω επίσης στην άκρη ότι ακόμα και άνθρωποι που θέτουν εαυτόν στην πλευρά της προόδου και του ανοιχτού μυαλού, πιστεύουν ένα σωρό στερεότυπα, όπως π.χ. ότι οι έλληνες είναι φιλόξενοι και οι γερμανοί ψυχροί – άρα ο Τζέυ είναι 1,5% φιλόξενος αλλά 2,5% ψυχρός – από τότε που έκανε το τεστ φυσικά, πριν ήταν απλώς άγγλος. Δεν αφήνω στην άκρη ότι ακόμα και έννοιες που αναφέρονται σε κάθε συζήτηση περί  καταγωγής δεν μας είναι καθόλου σαφείς, έννοιες όπως φυλή, υπηκοότητα (ή εθνικότητα), εθνότητα, αλλά συνεχίζουμε να τις χρησιμοποιούμε, συχνά με, αναιτιολόγητο, καμάρι!

Στη σελίδα 23 του βιβλίου ξεκαθαρίζεται πως η Φυλή αναφέρεται στην κοινή καταγωγή, καθώς και σε ορατά βιολογικά χαρακτηριστικά όπως το χρώμα του δέρματος, η Υπηκοότητα (ή εθνικότητα) παραπέμπει ευθέως σε ένα κράτος ή παρόμοια πολιτική οντότητα αποτελώντας επίσημη ιδιότητα που αποδεικνύεται με έγγραφα, και η Εθνότητα (ή εθνοτική ταυτότητα) παραπέμπει σε κοινή καταγωγή και κοινά πολιτισμικά χαρακτηριστικά. Κάτι μεταξύ Φυλής και Εθνότητας πασπαλισμένο με ολίγη Εθνικότητα είναι που ψάχνει να βρει ο Τζέυ στο τεστ DNA του, απ’ ό,τι καταλαβαίνω. Δείτε τώρα τη σύγχυση που επικρατεί.   

Να πώς απαντάει ο κόσμος στην ερώτηση ποιο είναι το βασικό χαρακτηριστικό που ορίζει την εθνότητα, σε έρευνα που έκανε σε 14 χώρες το Ερευνητικό Κέντρο PEW (με σειρά υψηλότερων ποσοστών στο σύνολο των ερωτηθέντων):

• Βασικό χαρακτηριστικό είναι η γλώσσα, λέει το 76% των ελλήνων, αλλά σχεδόν κανένας ελβετός, διότι η ελβετική εθνική ταυτότητα περιλαμβάνει ανθρώπους που έχουν μητρική γλώσσα τα γαλλικά, τα γερμανικά, τα ιταλικά ή τα ρομανσικά.  
• Να συμμετέχει στα ήθη και τα έθιμα της χώρας, είπε το 66% των ελλήνων και των ούγγρων αλλά μόνο το 28% των γερμανών.
• Να έχει γεννηθεί στη χώρα, είπαν το 50% των ελλήνων και των ιαπώνων.
• Η θρησκεία είναι, πιστεύει το 54% των ελλήνων αλλά μόλις το 7% των σουηδών!

Σε άλλη έρευνα, σε σχέση με την εθνικότητα αυτή τη φορά, εντυπωσιάστηκα με τους κινέζους, οι οποίοι είναι αυτοί με τα πιο απόλυτα ΔΥΟ μέτρα και σταθμά! Είπαν λοιπόν πως αν κάποιο παιδί μεταναστών γεννηθεί και μεγαλώσει στη χώρα τους δεν μπορεί να γίνει ομοεθνής τους. Ταυτόχρονα όμως αν ένας κινέζος ζήσει πολλά χρόνια σε άλλη χώρα, χάνει την κινέζικη εθνική ταυτότητα γιατί αποκτά της χώρας που ζει. Θα ήταν αστείο, αν δεν εξαρτιόταν η ζωή πολλών ανθρώπων από τέτοια ανόητα (συγγνώμη φίλοι κινέζοι) στερεότυπα.

Παρά την ασυνεννοησία και τα ευτράπελα, κατανοώ πως το ανήκειν είναι εν γένει σημαντικό για πολλούς ανθρώπους, προκαλεί αισθήματα ασφάλειας και μιας κάποιας αλληλεγγύης. Ανήκουμε λοιπόν σε διάφορες κοινωνικές ομάδες, εκ των οποίων αυτές που σχετίζονται με την καταγωγή είναι αυτές που εξηγήσαμε: οι εθνικές, οι εθνοτικές και οι φυλετικές. Θα πρέπει επιτέλους να το αποδεχτούμε όμως πως όλες αυτές οι ομάδες είναι κατασκευασμένες, δεν είναι φυσικές, δεν είναι αιώνιες, δεν είναι αναλλοίωτες. Ούτε έχουν σαφή όρια, ούτε είναι τόσο ομοιογενείς όσο νομίζουμε.

Τα κριτήρια ορισμού των εθνοτικών ομάδων είναι ποικίλα. Οι Λεμπά που ζουν στη Ζιμπάμπουε θεωρούν πως είναι μια χαμένη εβραϊκή φυλή, διατηρούν την αργία του Σαββάτου, κάνουν περιτομή, δεν τρώνε χοιρινό, είναι όμως ενσωματωμένοι στις τοπικές αφρικανικές κουλτούρες και σίγουρα μοιάζουν με αφρικανούς. Η εθνική ομάδα πάλι (υπήκοοι) είναι μια ιδιότητα που μπορεί να μεταβάλλεται στη διάρκεια της ζωής μας, ζώντας σε διαφορετικές χώρες και κάνοντας τα σχετικά αιτήματα ανάλογα με τους κανόνες κάθε χώρας. Τέλος, άτομα με όχι παρόμοια χαρακτηριστικά μπορούν να περιλαμβάνονται στην ίδια φυλή, π.χ. στην αφρικανική φυλή ανήκουν κι άτομα με πολύ ανοιχτό χρώμα δέρματος, ενώ στην ασιατική ανήκουν και οι κινέζοι και οι ινδοί. Ούτε η ιστορική, γλωσσική, γεωγραφική συνέχεια ισχύει. Οι έλληνες θεωρούν καθοριστικό στοιχείο της εθνοτικής τους ταυτότητας την ορθόδοξη χριστιανική θρησκεία. Σε άλλη συζήτηση ή και στην ίδια (!) ο ίδιος έλληνας μπορεί να  σου πει πως καθοριστικό στοιχείο της εθνοτικής ταυτότητας είναι η σχέση με την αρχαία Ελλάδα – που φυσικά δεν ήταν χριστιανική – χωρίς να γνωρίζει καν ποια αρχαία Ελλάδα εννοεί, καθώς όλες οι «Ελλάδες» είναι ένα τουρλουμπούκι στο μυαλό του,  Αγαμέμνονας, Μακεδονία, Περικλής, μινωικός πολιτισμός, Βυζάντιο, Σωκράτης, Καιάδας, μεσαιωνικά κάστρα.

Παρότι όλα τα παραπάνω είναι, ή θα έπρεπε να είναι, λίγο πολύ γνωστά, εμείς επιμένουμε να εντάσσουμε τον εαυτό μας σε τέτοιες ομάδες και να το πιστεύουμε πως έχουμε κοινά χαρακτηριστικά με την ομάδα μας ενώ διακρινόμαστε σαφώς από τις άλλες ομάδες (έλληνες φιλόξενοι, γερμανοί ψυχροί), και αυτές οι ομοιότητες παύλα διαφορές λέμε πια πως οφείλονται στο DNA, κάνουμε κι ένα τεστ σίγουροι πάντα πως ο αλγόριθμος θα μας επιβεβαιώσει αυτό που “ξέραμε”. 

Λοιπόν, το DNA είναι το δεοξυριβονουκλεϊκό οξύ, ένα χημικό μόριο με πολύ μεγάλο μήκος. “Ας το φανταστούμε”, μας προτείνει ο Κώστας Καμπουράκης, “ως μια μορφή σκάλας που αποτελείται από παρόμοιες δομικές μονάδες (τα νουκλεοτίδια) οι οποίες διαφέρουν μόνο σε ένα από τα συστατικά τους, τις «βάσεις» αδενίνη, θυμίνη, κυτοσίνη και γουανίνη. Αυτά τα νουκλεοτίδια συνδέονται μεταξύ τους στη σειρά, όπως τα βαγόνια ενός τρένου κι έτσι σχηματίζονται οι δύο ράγες της σκάλας. Υπάρχουν όμως συνδέσεις και ανάμεσα στα νουκλεοτίδια της μιας ράγας με της άλλης, σχηματίζοντάς έτσι τα σκαλοπάτια της σκάλας. Η ακριβής αλληλουχία των βάσεων στα τμήματα του DNA που ονομάζουμε γονίδια, περιέχει την πληροφορία για την παραγωγή πρωτεϊνών και άλλων μορίων, τα οποία συμμετέχουν καθοριστικά στην ανάπτυξη και τη φυσιολογία του οργανισμού – γι’ αυτό το DNA περιγράφεται ως το γονιδίωμά μας”.

Τα μόρια DNA δύο οποιωνδήποτε ανθρώπων είναι κατά 99,9% ταυτόσημα, οι όποιες διαφορές αφορούν στο 0,1%, που βέβαια δεν είναι και τόσο  μικρό όσο ακούγεται! Οι γενετιστές πληθυσμών των διαφόρων εταιρειών λοιπόν μελετούν αυτό το 0,1% για να δουν ποιες ομάδες μοιάζουν περισσότερο ή λιγότερο μεταξύ τους. Αλλά για να απαντηθεί αυτό, θα πρέπει οι ομάδες να έχουν οριστεί!! Ενώ λοιπόν οι ομάδες δεν έχουν οριστεί, οι ερευνητές αυτοί χρησιμοποιούν ομαδοποιήσεις βασιζόμενοι σε φυλές, έθνη, εθνοτικές ομάδες, με βάση τα πολύ σύγχρονα στοιχεία, αφού μόνο αυτά έχουμε, χάνοντας δηλαδή την ιστορικότητα, ουφ, μύλος. Σε μια συνέντευξη του συγγραφέα στη Lifo διάβασα: “Δεν έχουμε συνειδητοποιήσει ότι το DNA καθενός μας είναι το μισό από τους γονιούς, κατά μέσο όρο 25% από τους παππούδες και τις γιαγιάδες, κατά μέσο όρο 12.5% από τους προπαππούδες και τις προγιαγιάδες. Αν πάμε δέκα γενιές πίσω, θα έχουμε 1024 προγόνους και περίπου 750 διαφορετικής προέλευσης τμήματα DNA λόγω των ανασυνδυασμών που γίνονται. Αυτό σημαίνει πολύ απλά ότι το DNA αδυνατεί να μας πει ακριβώς ποιοι είμαστε, γιατί δεν αντικατοπτρίζονται εντός μας όλοι μας οι πρόγονοι. Και ενώ εκ των πραγμάτων έχουμε πολλούς βιολογικούς προγόνους, DNA έχουμε πάρει μόνο από κάποιους εξ αυτών, κυρίως από τους πιο πρόσφατους και λιγότερο από τους πιο μακρινούς”.

Οπότε;

Οπότε, τα τεστ DNA μπορούν να βοηθήσουν ανθρώπους να βρουν στοιχεία για την οικογένειά τους, τους προγόνους τους (γενεαλογική καταγωγή). Λόγω του τρόπου με τον οποίο μεταβιβάζεται το DNA από γενιά σε γενιά, θα υπάρχουν γενεαλογικοί μας πρόγονοι οι οποίοι δεν θα είναι και γενετικοί μας πρόγονοι. Επίσης, τα τεστ δεν μπορούν να προσδιορίσουν σε ποιες γεωγραφικές περιοχές έζησαν αυτοί οι πρόγονοι. Προφανώς δεν μπορούν να πουν λέξη ούτε για την πολιτισμική καταγωγή. Τα ποσοστιαία αποτελέσματα που λαμβάνει κάποιος  δεν προσδιορίζουν αναλογίες καταγωγής του ενδιαφερόμενου παρά μόνο πιθανολογικά, να βρουν δηλαδή ότι το 55% του Τζέυ έχει μεγαλύτερη ομοιότητα με την επικαλούμενη «ιρλανδική» ομάδα αναφοράς στο δείγμα που κατέχει η εταιρεία Anesty. Προσέξτε, κάθε εταιρεία ανάλυσης έχει το δικό της δείγμα βάσης, με το οποίο θα συγκρίνει το DNA σας, ίσως έτσι εξηγείται πώς δύο μονοζυγωτικές δίδυμες που έκαναν το τεστ σε άλλες εταιρείες είχαν εντελώς διαφορετικά αποτελέσματα.

Πριν ξεκινήσουμε λοιπόν να ψάχνουμε στις διάφορες εταιρείες κάποια “γενετική εθνότητα” μέσω των τεστ DNA, όπως ο άγγλος Τζέυ, ας έχουμε διαβάσει καλά καλά τα εξής μικρά παράδοξα που επισημαίνει ο Κώστας Καμπουράκης:

1. Η καταγωγή μας είναι συλλογική και παγκόσμια, ωστόσο επιμένουμε να θεωρούμε πως είναι ατομική και τοπική.
2. Η καταγωγή έχει να κάνει κυρίως με τη συγγένεια, ωστόσο επιμένουμε να δίνουμε έμφαση σε ό,τι μας διακρίνει από τους άλλους.
3. Οι ομάδες στις οποίες διακρίνονται οι άνθρωποι με βάση την καταγωγή είναι ανθρώπινες επινοήσεις, ωστόσο επιμένουμε να τις εκλαμβάνουμε ως φυσικές οντότητες.
4. Η καταγωγή μας εξαρτάται (και) από τον πολιτισμό, ωστόσο επιμένουμε να μη δίνουμε καμία σημασία σ’ αυτό και να τη χρεώνουμε αποκλειστικά στο DNA.

 

Εν αναμονή της μαγικής στιγμής που θα μειώσουμε αυτά τα “ωστόσο επιμένουμε” και επειδή οι άνθρωποι έχουμε και τα ελαττώματά μας, οφείλω να ομολογήσω εδώ κι ας με συγχωρέσετε, πως, ακόμα και μετά απ’ όλα αυτά, η υποψία πως θα καταλάβει ο Τζέυ πως δεν υπάρχει καθαρότητα στους κατοίκους αυτού του πλανήτη, και πως το ότι πολέμησαν οι καημένοι οι παππούδες του για την Αγγλία είχε αίτια απλώς πολιτικά, μου είναι ευχάριστη. Ίσως αυτή η μόδα γίνει μια ευκαιρία να μάθουμε επιτέλους πως καταγόμαστε όλοι από την Αφρική και είμαστε το είδος Homo Sapiens. Από κει και πέρα, κάθε συζήτηση για εθνικό DNA, σαν να λέμε δηλαδή ότι τα μέλη ενός “έθνους” έχουν όλα την ίδια καταγωγή, προσκρούει σε μια απλή αλήθεια: το “έθνος” είναι μία κοινότητα που την έχουμε απλώς φανταστεί ως τέτοια, είναι δήθεν κοινότητα, δήθεν οριοθετημένη και δήθεν καλύτερη από άλλες! Ο ιστορικός και πολιτικός επιστήμονας Μπένεντικτ Άντερσον είναι αφοπλιστικός όταν λέει γι’ αυτή την πλασματική και αλλήθωρη εθνική αδελφότητα πως “δίνει τη δυνατότητα σε τόσα εκατομμύρια ανθρώπους, τους τελευταίους δύο αιώνες,  να σκοτώνουν, αλλά και να δίνουν με προθυμία τη ζωή τους για τόσο περιορισμένες φαντασιώσεις”. Όποιος θέλει λοιπόν ντε και καλά να “αποδείξει” την εθνική / εθνοτική / φυλετική καθαρότητα και κατ’ επέκταση την ανωτερότητά του ας έχει συναίσθηση πως βαδίζει σε επικίνδυνο μονοπάτι. Στο όνομα της ανωτερότητας έγιναν κάποτε άνθρωποι σκλάβοι γιατί τάχα μου είχαν υποδεέστερο τύπο κρανίου, στο όνομα της ανωτερότητας θανατώθηκαν όχι πολύ παλιά έξι εκατομμύρια ανθρώπων γιατί τάχα μου είχαν γαμψή μύτη, στη χειρότερη αθλιότητα που είδε ποτε η γη.

Όποιος πάλι είναι απλώς περίεργος, ας μας πει τα αποτελέσματά του να γελάσουμε παρέα. 

 

Πηγές

1. Εθνική καταγωγή και DNA, Κώστας Καμπουράκης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης
2. Συνέντευξη Κώστα Καμπουράκη στη Lifo: https://www.lifo.gr/culture/vivlio/opoios-ezise-stin-eyropi-tha-mporoyse-na-einai-progonos-mas
3. Όλες οι εικόνες είναι από τη σειρά (βιβλίων και στη συνέχεια τηλεοπτική) “Μια φορά κι έναν καιρό… ήταν ο άνθρωπος”