(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)
Το 1919 ο Αϊνστάιν ήταν ήδη διάσημος. Η θεωρία της σχετικότητας, και η ιδέα ότι η ύλη, ο χώρος και ο χρόνος δεν είναι άσχετα μεταξύ τους αλλά συνυπάρχουν σε μια διαρκώς μεταβαλλόμενη κατάσταση, είχαν ενθουσιάσει, εκτός από τους πρωτοπόρους επιστήμονες, και τους πρωτοπόρους καλλιτέχνες, μεταξύ αυτών και τη Χάνα Χοχ.
Δεν υπάρχουν σταθερά σημεία, έλεγε ο Αϊνστάιν, και το ίδιο έλεγε η Χάνα στα κολάζ της – άλλωστε γι’ αυτό προτιμούσε το κολάζ από τη ζωγραφική, γιατί της έδινε τη δυνατότητα ν’ αλλάζει θέση στα πράγματα, και στον τρόπο που η ίδια έβλεπε τα πράγματα. «Θέλω να θολώσω τις σταθερές γραμμές» έγραψε τη στιγμή που εντάχθηκε στους ντανταϊστές, πρώτη γυναίκα του κινήματος. Δεν ήταν εύκολο να την αποδεχτούν. Οι Ντανταϊστές ήταν όντως πρωτοποριακοί στον τρόπο που ερμήνευαν και αποτύπωναν τον κόσμο, όμως σαφώς απρόθυμοι να συμπεριλάβουν μια γυναίκα στις τάξεις τους, ή να μοιραστούν μαζί της τις δουλειές του σπιτιού. Και η Χάνα από την αρχή κατήγγειλε κάθε υποκρισία της κοινωνίας αλλά και του ίδιου του κινήματος στο οποίο ανήκε, για τα θέματα του φύλου και της γυναικείας απελευθέρωσης.
Σε ένα από τα σημαντικότερα έργα της, με τον τεράστιο τίτλο “Cut with the kitchen knife Dada through the last Weimar beer belly culture epoch in Germany” (κάτι σαν: “Κόβοντας με το μαχαίρι της κουζίνας το Νταντά μέσα από την τελευταία εποχή της κουλτούρας της μπυροκοιλιάς της Βαϊμάρης στη Γερμανία”), φρόντισε να συμπεριλάβει… και τον Αϊνστάιν, ένας ιδιότυπος φόρος τιμής στις ιδέες του περί διαρκούς μεταβολής. 
Στο πρωτοπόρο αυτό έργο (1920) η Χοχ έκανε την κριτική της στη δημοκρατία της Βαϊμάρης, κόβοντας και ράβοντας φωτογραφίες από εφημερίδες της εποχής: συνδύασε εικόνες πολιτικών ηγετών με αστέρια του αθλητισμού, μηχανοποιημένες εικόνες της πόλης και καλλιτέχνες Νταντά. Εξίσωσε μεταφορικά το ψαλίδι που χρησιμοποιούσε για τα κολάζ της με το κουζινομάχαιρο, δηλώνοντας την αντίθεσή της στους διανεμημένους ρόλους και τις κυριαρχικές σχέσεις στην κοινωνία. Χώρεσε και έναν χάρτη όπου έχουν επισημανθεί οι χώρες στις οποίες οι γυναίκες ψηφίζουν! Γιατί η τέχνη, με πρώτο πρώτο το κίνημα Νταντά, παρά τις αδυναμίες του, ήταν για τη Χοχ το μαχαίρι που μπορούσε να διαμελίσει την υποκριτική συντηρητική κοινωνία. Είναι μια άλλη συζήτηση για το αν τελικά η τέχνη από μόνη της έχει τέτοιες δυνάμεις ή αν τις διατηρεί σε περιόδους που η γη γίνεται πάλι επίπεδη, πάντως η Χάνα Χoχ αυτό ήθελε και γι’ αυτό τα φωτομοντάζ της τα είχαν όλα, την πτώση της γερμανικής αυτοκρατορίας, την εξέγερση του Νοέμβρη, τη δημοκρατία της Βαϊμάρης, το πραξικόπημα του Καπ.
Προσωποποίηση των λέξεων «ανεξαρτησία» και «ταλέντο», η Χάνα Χοχ έδωσε μεγάλες μάχες για την ελευθερία της τέχνης, για τα δικαιώματα των γυναικών (να ψηφίσουν, να δουλέψουν, να κοιμηθούν με όποιον θέλουν) και για τον ίδιο τον εαυτό της. Αρνήθηκε μέχρι τέλους να παντρευτεί τον σύντροφό της (επίσης πρωτοπόρο ντανταιστή) Ραούλ Χάουσμαν με τον οποίο ήταν θυελλωδώς ερωτευμένη, πλην όμως θεωρούσε πως μέσα στο γάμο θα χάσει τον εαυτό της. Προχώρησε επίσης και σε δύο εκτρώσεις, απαντώντας με αυτόν τον τρόπο στις δηλώσεις του Ραούλ πως οι γυναίκες ολοκληρώνονται μόνο όταν γίνουν μάνες. Και δεν δίστασε να γράψει στο αφήγημά της “The painter” (1920) για έναν καλλιτέχνη (χμ!) που πέφτει σε έντονη πνευματική κρίση όταν η γυναίκα του τού ζητά να πλύνει τα πιάτα!!
Η τέχνη της Χάνα Χοχ ήταν πολιτική τέχνη. Ασχολήθηκε με το φύλο, με τις διώξεις των Εβραίων και τον αυταρχισμό του ναζιστικού καθεστώτος, με τον ρόλο του τύπου στην κοινωνία. Το έργο της “JouRNa-LiSTEN” το έφτιαξε ένα χρόνο πριν ο Τζορτζ Γκρος ζωγραφίσει τον γνώριμο δημοσιογράφο με την κατσαρόλα στο κεφάλι του, στο ιψενικής επιρροής αριστούργημά του “Pillars of society”.
Ενώ το “Roma” της, που με την πρώτη ματιά μοιάζει με μια αρμονική σύνθεση από φιγούρες και κτίρια, είναι ένα τσουχτερό πολιτικό σχόλιο, αφού η σταρ του βωβού κινηματογράφου Άστα Νίλσεν, μια μοντέρνα, ανεξάρτητη γυναίκα που ενσάρκωσε πολύ τολμηρούς ρόλους ήδη από το 1910, διώχνει τον Μουσολίνι έξω από την αιώνια πόλη με μια αποφασιστική κίνηση των χεριών. Η τέχνη μπορεί να διώξει τον φασισμό; Η τέχνη προσπαθεί να διώξουμε τον φασισμό. Από το 1925, παρακαλώ.
Το έργο της στο σύνολό του χαρακτηρίστηκε «εκφυλισμένη τέχνη» από τους Ναζί, και απαγορεύτηκε. Η ίδια αποσύρθηκε σε έναν μικρό κήπο στην ύπαιθρο της Γερμανίας, κρύβοντας εκεί έργα δικά της και άλλων καλλιτεχνών, και επανήλθε μετά την πτώση του ναζισμού. Πέθανε τον Μάιο του 1978, σχεδόν στα ενενήντα της. Πιστεύω πως ήταν και τότε νέα· μερικοί άνθρωποι είναι αδύνατον να γεράσουν.
Είμαι σίγουρη πως η Χάνα Χοχ παρέμεινε το ανήσυχο κορίτσι από τη μικρή πόλη Γκόθα, που δεν άφησε τη λεπτή φωνή της να πνιγεί από αυτές των αντρών συναδέλφων της όπως επέβαλε η εποχή της: δεν υπάρχει περίπτωση, μου φαίνεται να είπε, κι έγινε η αιώνια πρωτοπόρα της αισθητικής αναρχίας.
Πηγές
- Κατάλογος της έκθεσης «The art of society 1900-1945», της Νέας Εθνικής Πινακοθήκης του Βερολίνου
- «Τα φωτομοντάζ της Χάνα Χοχ», https://www.moma.org/documents/moma_catalogue_241_300063171.pdf
- https://www.theguardian.com/artanddesign/2014/jan/13/hannah-hoch-whitechapel-review
Οι πίνακες
Ο κεντρικός πίνακας είναι: Funny Person, 1932- Da-Dandy, 1919
- Cut with the kitchen knife Dada through the last Weimar beer belly culture epoch in Germany, 1920
- JouRNa-LiSTEN, 1925
- Roma, 1925
- Fashion Show, 1925 – 1935
Το άρθρο είχε πρωτο-δημοσιευτεί με μικρές διαφορές στη στήλη Στιγμιότυπα του διαδικτυακού περιοδικού Αυτολεξεί.
