(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)
Ο Χόρχε, ο τζαζ μπάτσος της Ομάδας Άλφα στα βιβλία του Αρν Νταλ, τραβάει γερές γουλιές από ένα μπουκάλι Τζακ Ντάνιελς. Ναι, τα ευρωπαϊκά αστυνομικά μυθιστορήματα πάνε με ουίσκι. Και τζαζ. Ο Φαμπιό, ο ήρωας του Ζαν Κλοντ Ιζό, παρότι είναι τύφλα στο μεθύσι φεύγοντας από το μαγαζί του Χασάν, αναγνωρίζει ότι παίζει το «Out of This World» και στέκεται εκεί στην είσοδο για δεκατέσσερα λεπτά, να τελειώσει το κομμάτι. Ναι. Τα ευρωπαϊκά αστυνομικά μυθιστορήματα πάνε με ουίσκι και τζαζ.
Γιατί ο κόσμος τους είναι ένας κόσμος που σιγοκαίγεται όπως σιγοκαίγονται τα πάθη των ανθρώπων στα υπόγεια κλαμπ με τους καπνούς κι ένα σαξόφωνο να γκρεμίζει τις νόρμες. Όσο πιο βόρεια γράφεται, τόσο πιο σκοτεινή η γραφή, σαν να σκοτεινιάζει η ανθρωπότητα μέσα στο βιβλίο. Οι ευρωπαϊκές σημασίες που έχουν ξεχαστεί, η προσήλωση σε διαδικασίες που πολτοποιούν τις ζωές που θα προστάτευαν, τα ακροδεξιά κατακάθια που ανενόχλητα γίνονται κουμανταδόροι στα εγκληματικά δίκτυα – η σκοτεινιά είναι χειρότερη όταν είναι σύγχρονή μας. Ο Αρν Νταλ, ο Νέσμπο, ο Γιόνασον, φτιάχνουν αστυνομικούς χαρακτήρες συνήθως δυσλειτουργικούς, που, από επαγγελματικό καθήκον κι όχι από κάποια ιδεολογία, τα βάζουν με το έγκλημα, το οργανωμένο έγκλημα συνήθως. Αυτή είναι η διαφορά με το μεσογειακό νουάρ μυθιστόρημα.
Φωτεινά, σχεδόν πορτοκαλί, είναι τα αστυνομικά μυθιστορήματα του Αντρέι Καμιλέρι με τον καλόκαρδο Μονταλμπάνο του να ζορίζεται με την ταξικότητα, τη μαφία, την αδικία και τη διαφθορά αλλά να βρίσκει πάντα τρόπο, κάτω απ’ τον ήλιο της Μοντελούζας και την πάντα καφετιά γραφειοκρατία, να εμποδίσει την καταστολή μιας απεργίας ή να κεράσει πορτοκαλάδα ένα προσφυγάκι. Ο κυνηγός του γαλλικού Εθνικού Μετώπου Φαμπιό, ήρωας της μοναδικής Τριλογίας της Μασσαλίας του Ζαν Κλοντ Ιζό και ο Πέπε Καρβάλιο του Μονταλμπάν, είναι κι αυτοί δύο καλοφαγάδες και ιδιότυπα ερωτευμένοι τύποι, κλείνοντας έτσι την τριάδα των πιο γλυκών παράξενων ντετέκτιβ της πεζογραφίας. 
Δεν ξέχασα τον μεξικανό μονόφθαλμο ντεντέκτιβ Μπελασκοαράν Σάυν του Πάκο Ιγνάθιο, απλώς αυτόν θα τον συναντήσουμε σε λίγο. Τη μεσογειακή παρέα συμπληρώνει ο Μωρίς Ατιά, ο άνθρωπος που βάφει τα βιβλία του και την Ιστορία με χρώματα, με έναν δικό του τρόπο, ο Ζαν Κριστόφ Γκρανζέ με τις σκληρές κοινωνικές του διερευνήσεις, αλλά και ο ιρλανδός Άντριαν ΜακΚιντ. Τι γυρεύει ένας ιρλανδός στη Μεσόγειο, θα ρωτήσετε, αλλά ο Μακ Κιντ και ο ήρωάς του, ένας καθολικός αστυνομικός στο Μπέλφαστ που δεν παίρνει ποτέ τα εύσημα και τις προαγωγές που δικαιούται, είναι σαν μεσογειακοί, πώς να το κάνουμε; Έχουν την ίδια πορτοκαλιά αίσθηση του δίκιου, κι ας κοιτάζουν κάθε πρωί κάτω από το αυτοκίνητο μήπως έχει καμιά βόμβα…
Αν στην Ευρώπη οι ήρωες των αστυνομικών μυθιστορημάτων είναι κυρίως νυν ή πρώην αστυνομικοί, πιθανώς οι μόνοι μη διεφθαρμένοι, στη Λατινική Αμερική οι αστυνομικοί είναι οι εγκληματίες, το κράτος είναι ο εγκληματίας. (Το είπε σε μια συζήτηση και η αργεντινή Κλαούντια Πινιέιρο “λέμε στις έφηβες κόρες μας, αν τους συμβεί κάτι, να πάνε στον περιπτερά ή σε κάποιον άγνωστο στο δρόμο, ποτέ σε αστυνομικό.”!) Αν στην νουάρ Ευρώπη το έγκλημα σιγοκαίγεται, στην νουάρ Λατινική Αμερική εκρήγνυται. Εκεί οι ντετέκτιβ είναι πάντα εκτός συστήματος, κυνηγάνε φαντάσματα του παρελθόντος, κυνηγάνε τελικά τις δικές τους σκιές σε πόλεις, σε χώρες φτιαγμένες με υλικά τις καταχρήσεις του χρήματος και τις διαρκείς απειλές της εξουσίας, εκεί η ιστορία είναι πάντα και παντού παρούσα, με σκελετούς στις ερήμους, με αγνοούμενους, με βασανισμένους. Με τόσες χιλιάδες νεκρούς γύρω σου, το βασικό θέμα προς αποκάλυψη είναι τα εγκλήματα του κράτους, φωνάζουν ο Λουίς Σεπούλβεδα, ο Ντανιέλ Τσαβαρία, η Κλαούντια Πινιέιρο, ο Ρικάρντο Πίλια, και φυσικά ο Πάκο Ιγνάθιο Τάιμπο ΙΙ. «Ο ήρωας μου είναι μονόφθαλμος γιατί έτσι χρειάζεται απλώς να κλείσει ένα μάτι για να μη βλέπει τίποτα», λέει ο Πάκο.
Στη Λατινική Αμερική γράφτηκε και το πρώτο non fiction μυθιστόρημα όλων των εποχών και των γεωγραφικών πλατών (ακολούθησε το Εν Ψυχρώ του Τρούμαν Καπότε, δέκα χρόνια μετά), ένα ρεπορτάζ που κανείς δεν ήθελε να εκδώσει και κανείς δεν ήθελε να ξέρει γι’ αυτό, γραμμένο σαν καταιγιστικό αστυνομικό μυθιστόρημα, για τη σφαγή αθώων πολιτών το 1956, μισή ώρα πριν κηρυχθεί άλλος ένας στρατιωτικός νόμος στην Αργεντινή: μια εκτέλεση έτσι, χωρίς αιτία, χωρίς λογική, και βέβαια χωρίς καμιά νομιμοποίηση, ούτε καν αυτή του στρατιωτικού καθεστώτος που εκτελεί εχθρούς. Ένα μοναδικό βιβλίο, η Επιχείρηση Σφαγή του Ροδόλφο Ουολς.
Το λάτιν – νουάρ είναι λοιπόν το πιο πολιτικό, το πιο ιστορικό νουάρ. Αν και θα παρεξηγηθεί κάπως ο, σχεδόν φίλος πια, πολιτικός αστυνομικός συγγραφέας Καρίλ Φερέ από τη Γαλλία με τους πιο παράξενους ήρωες (μια μαπούτσε γλύπτρια, μια ρωσίδα ενδυματολόγο, έναν ζουλού αστυνομικό, μία ρέηντζερ που αγωνίζεται κατά των λαθροκυνηγών) αλλά και αυτοί οι συγγραφείς που εξιχνιάζουν εγκλήματα την περίοδο του ναζισμού στην Ευρώπη, ο Φίλιπ Κερ, ο Στόλεσεν, ο Κούτσερ. «Αν ήμουν πραγματικά αθώος, θα ήμουν νεκρός – και δεν είμαι νεκρός», λέει ο Μπέρνι Γκούντερ, ήρωας του Κερ. Η συνενοχή της σιωπής είναι πάντα παρούσα στα αστυνομικά μυθιστορήματα αλλά περισσότερο σε αυτά τα αστυνομικά του ναζισμού, που έχουν φτιάξει μια δική τους κατηγορία. Χαρακτηριστικό τους, όπως και του Καρίλ Φερέ, η βαθιά ιστορική έρευνα και η κοινωνική ανατομία.
Μια κατηγορία μόνος του είναι και ο Ρέι Σέλεστιν με την νουάρ τζαζ – σουινγκ – μπλουζ τετραλογία του, και τις πιο πετυχημένες περιγραφές ατμόσφαιρας πόλεων όλων των εποχών, από την Νέα Ορλεάνη ως το Σικάγο της ποτοαπαγόρευσης κι από κει στην Πόλη των Αγγέλων το 67. Μία κατηγορία μόνοι τους είναι και οι συγγραφείς που ξεπηδάνε από τις πρώην σοσιαλιστικές χώρες, δεν ξέρω ακόμη πολλούς, αλλά θέλω να κάνω ειδική μνεία στον Μπόγκνταν Τεοντορέσκου, τον ρουμάνο συγγραφέα / δημοσιογράφο / πολιτικό αναλυτή / μηχανικό που δυστυχώς πέθανε πολύ νέος, και έγραψε μοναδικά αστυνομικά μθιστορήματα που αποκαλύπτουν τη μετα-επαναστατική κοινωνία, βυθισμένη στο ψέμα, τη διαφθορά, τις βρώμικες κληρονομιές του παρελθόντος, τις εθνικιστικές εξάρσεις κ.ο.κ., τόσο που τα βιβλία του αγγίζουν το πολιτικό θρίλερ. Σαν να βλέπουμε ταινίες του Άλαν Πάκουλα ή Σίντνει Πόλακ.
Σαν ταινία – σκληρό ντοκιμαντέρ – είναι και η τελευταία μας αναφορά, η εγκιβωτισμένη νουάρ ιστορία του Ρομπέρτο Μπολάνιο, 365 σελίδες εντός του βιβλίου 2666 που περιγράφουν τις δολοφονίες, κακοποιήσεις, εξαφανίσεις των γυναικών της Χουάρες – ενδεχομένως το πιο σκοτεινό κείμενο που έχει γραφτεί ποτέ. Γιατί είναι αλήθεια.
Εκτός από την αλήθεια μέσα σε (ή πίσω από) τις ιστορίες τους, οι νουάρ συγγραφείς της Λατινικής Αμερικής ξεχωρίζουν και για έναν ακόμα λόγο. Συχνά έχουν οι ίδιοι μυθιστορηματικές ζωές, θύματα βασανιστηρίων, εξόριστοι, ο Τσαβαρία έκανε αεροπειρατεία, το πτώμα του δολοφονημένου Ουόλς αγνοείται ακόμα, έχουν χάσει φίλους, γονείς, παιδιά, ο Κόντι εξαφανίστηκε το 1976, ο Σεπούλβεδα ήταν στη φρουρά του Αλιέντε, η γυναίκα του ποιήτρια Κάρμεν Γιάνες «θήτευσε» στη γνωστή Βίλα Γκριμάλντι από την οποία δεν συνήλθε ποτέ, και αυτό το γεγονός πρωταγωνίστησε στο Τέλος της Ιστορίας.
Μα η Ιστορία δεν τελειώνει.
Σιγοκαίγεται, εκρήγνυται, μα δεν τελειώνει.
Και, όπως λέει ο Φαμπιό, ο αγαπημένος μου ήρωας του Ιζό σε ένα από τα πιο αγαπησιάρικα, μουσικά, πολιτικά νουάρ όλων των εποχών όλης της υφηλίου, “παρά τα όσα συμβαίνουν, αρέσει στους ανθρώπους να ζουν. Κι έτσι, με την κάθε ημέρα που ξημερώνει, η ευτυχία φαντάζει σαν ιδέα καινούρια, έστω κι αν αργά τη νύχτα η κατάληξη είναι ένας βίαιος έλεγχος ταυτοτήτων”.
——————————————————————–
Προτάσεις βιβλίων για το καλοκαίρι (με τυχαία σειρά):
- Ζαν Κλοντ Ιζό: Η τριλογία της Μασσαλίας, εκδ. Πόλις, Μτφρ. Ρ. Σωμερίτης
- Κλαούντια Πινιέιρο: Καθεδρικοί, εκδ. Carnivora, Μτφρ. Α. Καμπύλη
- Ροδόλφο Ουολς: Επιχείρηση σφαγή, Εκδ. Ακυβέρνητες πολιτείες, Μτφρ. Κρ. Ηλιόπουλος
- Ρικάρντο Πίλια: Νυχτερινός στόχος, Εκδ. Καστανιώτης, Μτφρ. Κ. Αθανασίου
- Ντανιέλ Τσαβαρία: Χαιρετίσματα στο θείο, Εκδ. Opera, Μτφρ. Αχ. Κυριακίδης
- Πάκο Ιγνάθιο Τάιμπο ΙΙ: Όνειρα συνόρων, Εκδ. Άγρα, Μτφρ. Κρ. Ηλιόπουλος
- Άντριαν Μακ Κίντ: Σκυλιά της βροχής, Εκδ. Οξύ, Μτφρ. Θ. Καραγιαννόπουλος
- Αρν Νταλ: Τα μπλουζ της Ευρώπης, Εκδ. Μεταίχμιο, Μτφρ. Γρ. Κονδύλης
- Καρίλ Φερέ : α. Μαπούτσε, β.Πάγος, Εκδ. Άγρα, Μτφρ. Α. Μακάροφ
- Ρέι Σέλεστιν: Η τζαζ του δολοφόνου, Εκδ. Διόπτρα, Μτφρ. Μ. Τραικόγλου
- Φίλιπ Κερ: α. Η τριλογία του Βερολίνου, β. Μητρόπολη, Εκδ. Κέδρος, Μτφρ. Α, Καλοκύρης / Γ. Μαραγκός
- Ρομπέρτο Μπολάνιο: 2666, Εκδ. Άγρα, Μτφρ. Κρ. Ηλιόπουλος
- Μανουέλ Βάσκεθ Μονταλμπάν: Χιλιετία Ι και ΙΙ, Εκδ. Καστανιώτη, Μτφρ. Μ. Μπονάτσου
- Λουίς Σεπούλβεδα: Το τέλος της ιστορίας, Εκδ, Opera, Μτφρ. Αχ. Κυριακίδης
- Φρεντερίκ Φαζαρντί: Με κομμένη την ανάσα, Εκδ. των συναδέλφων, Μτφρ. Γ. Καυκιάς
- Μίνως Ευσταθιάδης: Σου γράφω από την κοιλιά του κτήνους, εκδ. Μεταίχμιο
- Ζαν Κριστόφ Γκρανζέ: Το πέταγμα των πελαργών, εκδ. Καλέντης, μτφρ. Τ. Πλυτά
- Αντρέα Καμιλέρι: τα άπαντα
- Ραφαέλ Μπερνάλ: Η συνωμοσία της Μογγολίας, εκδ. Carnivora, Μτφρ. A. Καμπύλη
- Τζιμ Τόμσον: Χίλιες διακόσιες ογδόντα μαύρες ψυχές (Pop 1280), εκδ. Οξύ, μτφρ. Κ. Κραμβουσάνου
- Μπογκντάν Τεοντορέσκου: Τύποι σχεδόν εντάξει, εκδ. Βακχικόν, μτφρ. Α. Μπράσκου
Φωτογραφίες από τις ταινίες (με τη σειρά εμφάνισής τους στο κείμενο):
- Σιωπηλός μάρτυρας, Άλφρεντ Χίτσκοκ, 1954 (κεντρική φωτογραφία)
- Ασανσέρ για δολοφόνους, Λουί Μαλ, 1958
- Ο άνθρωπος που δεν ήταν εκεί, Αδερφοί Κοέν, 2001
- Το γεράκι της Μάλτας, Τζον Χιούστον, 1941
- Η νύχτα του κυνηγού, Τσαρλς Λότον, 1955
- Ο τρίτος άνθρωπος, Κάρολ Ριντ, 1949
- Η κυρία από τη Σαγκάη, Όρσον Ουελς, 1947
- Δεσμώτης του ιλίγγου, Άλφρεντ Χίτσκοκ, 1958
- Οδός Μαλχόλαντ, Ντέιβιντ Λιντς, 2001
Βγάλτε την τηλεόραση στο μπαλκόνι, μια κρύα μπύρα και δείτε νουάρ σειρές όπως:
- Babylon Berlin
- Γέφυρα (είτε σουηδική είτε αμερικάνικη εκδοχή)
- True detective
- Σέτλαντ
- Fargo
- Slow horses
- Βαλάντερ
- Broadchurch
- Η ώρα της πτώσης (Fall)
- Σκοτεινά όρια (Borderline)
- Ντετέκτιβ Μπελασκοαράν
- Mindhunter
Σημείωση: Άλλη φορά θα πούμε και για τους “κλασικούς”: Ντάσιελ Χάμετ, Ρέιμοντ Τσάντλερ, Άγκαθα, Ζορζ Σιμενόν κ.ά.
Σημείωση 2: το άρθρο είχε δημοσιευτεί πρώτη φορά στη στήλη Στιγμιότυπα του διαδικτυακού περιοδικού Αυτολεξεί στις
