(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)
Ο πολύ αναγνωρίσιμος και αγαπητός πίνακας του Πίτερ Μπρίγκελ “Κυνηγοί στο χιόνι” χρησιμοποιήθηκε στην εποχή του (1565) σαν χριστουγεννιάτικη κάρτα. Είναι πανέμορφος, με μοναδικές λεπτομέρειες, τα πάντα είναι καλυμμένα από κατάλευκο χιόνι και τα παιδιά κάνουν πατινάζ τυλιγμένα, μοιάζουν με μικρές μπάλες. Κάποια εντύπωση κάνουν στον υποψιασμένο θεατή τα βραχώδη βουνά, δεδομένου πως στις Κάτω Χώρες (ο Μπρίγκελ ήταν ολλανδός) δεν είναι και τόσο συνηθισμένα βουνά σαν αυτά εδώ. Λίγοι γνωρίζουν ότι τα βουνά αυτά και συνολικά ο πίνακας του Μπρίγκελ σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή. Αλλά ο ο κύριος Jonathan Jones, ειδικός σε θέματα τέχνης και υποψήφιος το 2009 για το Βραβείο Τέρνερ, το γνωρίζει και το έγραψε σε ένα μοναδικό άρθρο του στον Guardian, που μετά το ανακαλύψαμε κι εμείς οι περίεργοι.
Είναι γνωστό πως από τα τέλη του 13ου αιώνα ως περίπου τα τέλη του 19ου, υπήρξε μια γενναία πτώση της θερμοκρασίας στον πλανήτη, λόγω ηφαιστειακών εκρήξεων και χαμηλής ηλιακής δραστηριότητας, ξέρουμε πια, που έφερε τη λεγόμενη «Μικρή εποχή των παγετώνων». Το 1565 μάλιστα ο χειμώνας ήταν ο πιο κρύος που μπορούσε κανείς να θυμηθεί. Παντού χιόνι και πάγος, τα πουλιά πάγωσαν, τα δέντρα κάηκαν, οι άνθρωποι υπέφεραν. Ο Μπρίγκελ, ο οποίος λίγα χρόνια πριν είχε διασχίσει τις Άλπεις, φωνάζει στον πίνακα “Κυνηγοί στο χιόνι” πως όλος ο κόσμος μετατρέπεται σε αλπικό τοπίο. Η πληροφορία του Μπρίγκελ ήταν ακριβής. Το κλίμα αλλάζει δραματικά και επικίνδυνα, λέει ο πίνακάς του.
Οι άνθρωποι εκείνη την εποχή είχαν πολύ περιορισμένο έλεγχο στο περιβάλλον τους. Τι θα μπορούσαν να κάνουν απέναντι σε ένα φυσικό φαινόμενο; Μόνο να προσαρμοστούν. Γι’ αυτό ο πίνακας δεν είναι καταγγελτικός, ούτε προφητικός. Ο Μπρίγκελ δίνει συνταγές προσαρμογής στους ανθρώπους, ώστε όχι μόνο να επιβιώσουν στον παγετό αλλά να το απολαύσουν. Το κρύο του Μπρίγκελ δεν είναι καταρχήν δυστοπικό, προκαλεί ζωντάνια, φέρνει ζωή. Κι ας έχει πολλά μελαγχολικά στοιχεία: οι κυνηγοί επιστρέφουν με άδεια χέρια, τα κοράκια, οι κρυμμένες λεπτομέρειες, η από ψηλά θέαση του κόσμου, σαν να παρατηρούμε την καθημερινότητά μας χωρίς πολλά δικαιώματα παρέμβασης, νομίζω εγώ.
Τα επόμενα χρόνια, γράφει ο Jonathan Jones, οι βαθείς σκληροί χειμώνες έγιναν η συνήθης κατάσταση, οι παγετοί που τρομοκρατούσαν τους ανθρώπους το 1565 έγιναν ρουτίνα, το χιόνι έγινε απόλαυση. Ο άγγλος ημερολογιογράφος του 17ου αιώνα Τζον Έβελιν κατέγραψε ότι όταν ο Τάμεσης πάγωσε, από τον Δεκέμβριο του 1683 έως τον Φεβρουάριο του 1684, οι άνθρωποι το αντιμετώπισαν ως «καρναβάλι του χειμώνα», που αποτυπώθηκε για παράδειγμα και στον πίνακα του Άμπραχαμ Χόντιους «Παγετός στον Τάμεση». Όμως, λίγο που τα «καρναβάλια του χειμώνα» σκότωναν τους φτωχούς τόσο από το κρύο όσο και από την πείνα, αφού οι σοδειές καταστρέφονταν, λίγο που η Μικρή Εποχή των Παγετώνων εξακολουθούσε να κρατά την ήπειρο υπό έλεγχο, δεν ήταν πια ένα παράξενο γεγονός μερικών χειμώνων, αυτές οι παγωμένες γιορτές τέλειωσαν. Ο Ουίλιαμ Τέρνερ που έκανε το ταξίδι Γαλλία – Ιταλία αρκετές φορές, μια εξαιρετικά επικίνδυνη, τρομακτική διαδρομή, απεικόνισε τους παγετώνες και τις χιονοθύελλες στον τραυματικό του πίνακα “Χιονοθύελλα: Ο Αννίβας και ο στρατός του διασχίζουν τις Άλπεις” το 1812, ενάμιση αιώνα με τους Κυνηγούς του Μπρίγκελ, με σοκαριστικό τρόπο.
Μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, όλα είχαν τελειώσει. Η Αμβέρσα και το Λονδίνο δεν θα έβλεπαν άλλη παγωμένη γιορτή. Σήμερα, για να δεις ανθρώπους να περιφέρονται σε ένα παγωμένο ποτάμι στην καρδιά μιας μεγάλης πόλης, πρέπει να πας στην Αγία Πετρούπολη. Τι άλλαξε; Η βιομηχανική επανάσταση, μαζί με τις μαζικές παρεμβάσεις στα δάση της Αμερικής, είχαν αντίκτυπο στο κλίμα ήδη από τη δεκαετία του 1850. Ο πάγος άρχισε να υποχωρεί από τον κόσμο – όχι πάντως από την τέχνη. Η μαγεία του χιονιού που εξαλείφει τις ανθρώπινες λεπτομέρειες όπως πέφτει και τις καλύπτει, δίνει πάντα μια αίσθηση ζεστασιάς, όπως και στον Μπρίγκελ, τι παράξενο!
Στις μέρες μας, όσες παγωμένες πίστες και συνθετικά παγοδρόμια κι αν δημιουργήσει η τεχνολογία, προσπαθώντας να φτιάξει άλλο ένα καρναβάλι, το γεγονός πως ο πάγος και το χιόνι εξαφανίζονται είναι ανυποχώρητο. Σχεδόν κάθε χειμώνας είναι θερμότερος από τον προηγούμενο. Μπορεί η τέχνη να ανταποκριθεί σ’ αυτό, μπορεί να βοηθήσει στην αντίσταση στην κλιματική αλλαγή; Βλέπουμε πολλά έργα καλλιτεχνών να μιλούν, να προειδοποιούν, βλέπουμε τα ίδια τα παγόβουνα να σπάνε, ακούμε στα ντοκιμαντέρ τον ήχο τους, σαν κάτι να κλαίει. Αλλά δεν ξέρω αν προλαβαίνουμε, κυρίως όταν είναι τόσο πολλοί και ισχυροί εκείνοι που επιχαίρουν γιατί με το λιώσιμο των πάγων θα αποκτήσουν εύκολη πρόσβαση σε ορυκτό πλούτο που δεν ήταν ως τώρα διαθέσιμος, κι ίσως έτσι κι εμείς αποκτήσουμε καλύτερα φορτιζόμενες μπαταρίες για τα κινητά μας τηλεφωνάκια που χωρίς αυτά δεν ζούμε. Είναι σαν να έχουμε εισέλθει στη δυστοπία, αλλά δεν το καταλαβαίνουμε επειδή είναι σύγχρονή μας, ταυτόχρονή μας, ή επειδή δεν θέλουμε να καταλάβουμε οτιδήποτε μας ξεβολεύει.
Ίσως δεν είναι καθόλου τυχαίο πως o πίνακας “Κυνηγοί στο χιόνι” έχει πρωταγωνιστήσει στον κινηματογράφο σε ταινίες που αναρωτιούνται για το μέλλον μας: Πρωταγωνιστεί στην ταινία “Solaris” του Αντρέι Ταρκόφσκι, όπου, κρεμασμένος στο σαλονάκι του απομονωμένου διαστημικού σταθμού σε έναν εξωηλιακό πλανήτη δημιουργεί στους επιστήμονες εκεί μια νοσταλγική σύνδεση με τη Γη, την ανθρωπότητα, τη μνήμη. Πρωταγωνιστεί στον “Καθρέφτη”, ξανά του Ταρκόφκσι, όπου ο σκηνοθέτης ζωντανεύει μέρος του πίνακα, συγκεκριμένα την παγωμένη λίμνη με τα παιδιά, προκαλώντας μια παρόμοια ατμόσφαιρα, που θα μπορούσε να είναι χαρούμενη αλλά είναι μελαγχολική. Πρωταγωνιστεί και στη “Μελαγχολία” του Λαρς Φον Τρίερ και μάλιστα στην εναρκτήρια σκηνή, μια ταινία όπου η γη καταστρέφεται από τη σύγκρουσή της με τον ομώνυμο πλανήτη.
Δεν σας ανατριχιάζει η σκέψη ότι για τις μελλοντικές γενιές σε μια ριζικά αλλαγμένη, ή μεταφερμένη αλλού, Γη, οι “Κυνηγοί στο Χιόνι” μπορεί να εκπληρώσουν ακριβώς αυτόν τον σκοπό: να διατηρήσουν μια κάποια μνήμη για το πώς έμοιαζε ένας χιονισμένος πλανήτης, πόσο ανθρώπινος ήταν, πόσο παράδοξα ζεστός και διασκεδαστικός; Ήξερε πάλι τι έλεγε ο Άλντους Χάξλεϋ, συγγραφέας του Θαυμαστού Καινούργιου Κόσμου, όταν χαρακτήρισε τον Πίτερ Μπρέγκελ “ανθρωπολόγο και κοινωνικό φιλόσοφο”.
Πηγές
1.https://www.theguardian.com/artanddesign/2006/dec/18/art.climatechange
3. Οι εικόνες είναι λεπτομέρειες από τον πίνακα “Κυνηγοί στο χιόνι”, ενώ η κεντρική εικόνα είναι ο πίνακας στο σύνολό του. Είναι γνωστή η αγάπη και η επιμονή του Μπρίγκελ στις μικροσκοπικές λεπτομέρειες που συνδυάζονται για να δημιουργήσουν ένα συναρπαστικό σύνολο. Είμαι σίγουρη πως γνώριζε πως ο θεατής δεν μπορεί να τις δει όλες, μερικές δεν φαίνονται εύκολα με γυμνό μάτι! Όμως εκείνος επέμενε! Σαν να ήθελε, συναρμολογώντας τον κόσμο από τις αμέτρητες λεπτομέρειες, να τον ξαναφτιάξει από την αρχή…
Σημείωση
Ο Άλντους Χάξλεϊ είχε γράψει ένα σημαντικό δοκίμιο με τον τίτλο «Breughel», που αρχικά είχε δημοσιευτεί στο Along the Road , 1925, και αργότερα σε ένα βιβλίο του 1938 με τίτλο «Ο Πρεσβύτερος Peter Bruegel».
Δείτε
https://www.youtube.com/watch?v=m-KLY4rmZlM
https://www.youtube.com/watch?v=Y86JxKrbSHU
https://www.youtube.com/watch?v=J-6K8OHafcg
Ψάξτε
Την ποίηση του Γουίλιαμ Κάρλος Γουίλιαμς με θέμα “εικόνες του Μπρίγκελ”, που περιλαμβάνει και ποίημα για τους Κυνηγούς στο χιόνι. Έχω υπόψιν μου μόνο το ποίημα Τοπίο με την Πτώση του Ίκαρου, μεταφρασμένο από το Γιάννη Λειβαδά, μοναδικό!
