(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)

Δυό άνθρωποι παρακολουθούν μια παρέλαση απ’ τα παράθυρα τους. Μια τεράστια σημαία τους κρύβει τη θέα. Ο πατριωτισμός, έτσι ωραία ειρωνικά, παρελαύνει σε διάφορες φωτογραφίες του Robert Frank. Ξεφυλλίζω το λεύκωμά του Americans. Πιο κάτω, σε μια αθώα φωτογραφία, άνθρωποι χαζεύουν μέσα από το τρόλεϊ. Λευκοί και μαύροι, ανακατεμένοι. Ανακατεμένοι; Όχι, οι μαύροι κάθονται πίσω. Είναι η εποχή του φυλετικού διαχωρισμού στις ΗΠΑ. Η φωτογραφία δεν είναι αθώα τελικά.

Είναι η δεκαετία του 1950, έχει ήδη προβληθεί ο “Επαναστάτης χωρίς αιτία” με τον Τζέιμς Ντιν και έχει κυκλοφορήσει το On the road του Τζακ Κέρουακ. Ο Robert Frank εμπνέεται απ’ τον Κέρουακ, το φίλο του, παίρνει μια κάμερα Leica και ξεκινάει τα ταξίδια στις απέραντες Ηνωμένες Πολιτείες, καταγράφοντας τη ζωή όπως τη βρίσκει, χωρίς καμιά κατεργασία. Κοινωνική απομόνωση, ρατσισμός, καταναλωτική κουλτούρα. Έφηβα ζευγάρια, εργάτες, μηχανόβιοι, ευαγγελιστές, αστοί, καουμπόηδες.  Άνθρωποι που δεν έχουν ιδέα πως θα βρεθούν μέσα σε ένα βιβλίο φωτογραφιών που άλλαξε ό,τι ήξερε ο κόσμος ως φωτογραφία. Είναι οι Americans. Ένα από τα πιο επιδραστικά φωτογραφικά εγχειρήματα όλων των καιρών και των τόπων. 83 εικόνες της Αμερικής, επιλεγμένες από τον ίδιο το Robert Frank ανάμεσα σε 28.000 φωτογραφίες που τράβηξε στο ταξίδι του. Σε αυτό το άρθρο διαλέγω πολύ λίγες, να τις πιεις στο ποτήρι σαν μια δόση ουίσκι σε τζαζ κλαμπ.

Ίσως γιατί ο Robert Frank έβγαζε φωτογραφίες ακριβώς σαν να παίζει σε τζαζ κλαμπ. Δεν ακολουθούσε τους κανόνες, βασιζόταν στον αυτοσχεδιασμό. Γράφει γι αυτόν η Lisette Model, δασκάλα της Diane Arbus: “Οι εικόνες του δεν έχουν ευθείες, δεν είναι απολύτως σωστές, δεν είναι μελετημένες. Υπάρχει μια ανισορροπία, και μέσα απ’ αυτή την ανισορροπία προκύπτει η ζωή.” Ωραίο αυτό.

Η Αμερική ανθρώπων σαν τον Robert Frank, σαν την Τζόρτζια Ο Κιφ, σαν τον Γουίλιαμ Μπάροουζ, είναι η δική μας Αμερική. Η δική μας Αμερική έχει αυτοκινητόδρομους, κοιλάδες, φώτα νέον και εξπρεσιονιστές ζωγράφους, έχει τον Ρόθκο και τον Πόλακ, έχει το Ντιτρόιτ της λάμψης και το Ντιτρόιτ της παρακμής, Γούντι Γκάθρι και Μπομπ Ντίλαν, τα μπλουζ του Μισισιπή, τζαζ, ροκ εν ρολ, ανεξάρτητο κινηματογράφο, έχει Χόλιγουντ, Τζέιμς Ντιν, Μέριλιν και Τζιμ Τζάρμους, Γούντι Άλεν, θέατρο, έχει το μεγάλο κοινωνικό μυθιστόρημα, τα Σταφύλια της οργής, την Ντοροθέα Λανγκ, τον Τένεσι Ουίλιαμς, τον Ντέιβιντ Μάμετ, έχει τον Φίλιπ Ροθ και την Ούρσουλα Λε Γκεν. Έχει Τσάρλι Πάρκερ και Τομ Γουέιτς, έχει τα Βραχώδη Όρη, το περιβαλλοντικό κίνημα των Ναβάχο, την Έμμα Γκόλντμαν, έχει το κίνημα για τα Ανθρώπινα δικαιώματα και την Νίνα Σιμόν. Την Νέα Υόρκη, τον Φίλιπ Γκλας, τις μεγάλες ορχήστρες και τα αντεργκράουντ κλαμπάκια, την Πάτι και τον Ρόμπερτ. Έχει τον Τομ Ρόμπινς και τον Γουλτ Γουίτμαν, την μπιτ ποίηση, τον Έντουαρντ Χόπερ. Έχει την αμερικάνικη επανάσταση, την πορεία της Σέλμα, έχει το απατηλό αμερικάνικο όνειρο και το i have a dream του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. Έχει την Μπίλι Χολιντέι.

Δεν είναι οι ΗΠΑ χώρα αμόρφωτων γελαδάρηδων, όπως λένε κάποιοι. Είναι μια χώρα με τις αντιφάσεις της και τις διεργασίες της, όπως όλες, και αυτό το δικαίωμα πρέπει να της αναγνωριστεί, όπως σε όλες. Λέω λοιπόν εγώ πως υπάρχουν όχι μία, όχι δύο μα πολλές ΗΠΑ, όπως και πολλές Γαλλίες, πολλές Ελλάδες, πολλές Πολωνίες, αφού υπάρχουν όχι ένας όχι δύο μα πολλοί αμερικάνοι, γάλλοι, έλληνες, πολωνοί. Δεν θα κάνω τη χάρη σε κανέναν εθνικισμό να τσουβαλιάσω ανθρώπους, ιδέες και κουλτούρες κάτω από κάποιο φαντασιακό κοινού ντι-εν-έι. Μου κρύβει τη θέα τέτοια σκέψη, σαν τη σημαία στη φωτογραφία του Robert Frank.

Φοβάμαι μην χαρίσουμε για πάντα αυτή τη χώρα με το πλανητικό εκτόπισμα σε αυτά τα μπουλούκια, τα άριστα οργανωμένα μπουλούκια, ακροδεξιών στοιχείων, με παρακλάδια στο σκοτεινό διαδίκτυο, σε εκατομυριούχους ινφλουένσερς, κοινούς γκάνγκστερ και εμπόρους όπλων και αυστηρών θεών. Μια διεθνής συμμαχία της λογικής μου φαίνεται αναγκαία, δεν ξέρω όμως αν είναι εφικτή πια, όταν λογικοί άνθρωποι εκφράζουν χαρά με το “χαστούκι στις ελίτ” που δίνεται, πιστεύουν, από τον σημερινό πρόεδρο…

O Robert Frank ηταν ελβετός, όμως το 1955 ζούσε ήδη 30 χρόνια στη Νέα Υόρκη, και μια μέρα αγόρασε ένα μεταχειρισμένο δίπορτο Ford και ξεκίνησε να βρει την αληθινή ζωή στους αυτοκινητόδρομους της Αμερικής, έτσι είπε. “Δεν ήταν ευχαριστημένος εκεί που βρισκόταν; Μα, κανείς δεν μπορεί να είναι ευχαριστημένος μένοντας πάντα εκεί που βρίσκεται”* – είπε ένας άλλος φίλος περιπλανώμενος, και ίσως αν τον ακούγαμε εγκαταλείπαμε για λίγο τα στερεότυπα και τις συνήθειες μας που μας έχουν καθηλώσει σε μέρος στο οποίο δεν μπορούμε να είμαστε ευχαριστημένοι.

Όλοι αυτοί οι φωτογράφοι του δρόμου, των ghost towns και των πινακίδων νέον στα μοτέλ, σαν να κάνουν πράξη την ουτοπία του Αντόρνο: κάνεις κάτι για να υπάρξει η ουτοπία σου, όχι αν ταξιδέψεις εκεί, μα ΕΠΕΙΔΗ ταξιδεύεις προς τα εκεί. Βέβαια δεν χρειάζεται να είσαι φωτογράφος γι’ αυτό, μπορεί κι ένας περιπτεράς, και μια σερβιτόρα, μπορεί και ένας μηχανικός τρένων. Και ξέρετε, νομίζω πως αυτό που έγραψε η Lisette Model, δασκάλα της Diane Arbus, για τις φωτογραφίες του Robert Frank, ισχύει και για τη ζωή την ίδια και αλλάζει ίσως τη βεβαιότητά μας για τα πράγματα. Γιατί ούτε η πραγματικότητα έχει ευθείες, δεν είναι απολύτως σωστή, δεν είναι μελετημένη. Υπάρχει μια ανισορροπία, και μέσα απ’ αυτή την ανισορροπία προκύπτει η ζωή. 

Πηγές

Όλες οι φωτογραφίες είναι από το λεύκωμα Americans του Robert Frank, αλιευμένες στο διαδίκτυο. 

Σημειώσεις

Η φράση “Δεν ήταν ευχαριστημένος εκεί που βρισκόταν; Μα, κανείς δεν μπορεί να είναι ευχαριστημένος μένοντας πάντα εκεί που βρίσκεται.” είναι του γάλλου συγγραφέα Αντουάν ντε Σαιντ Εξιπερί, από τον Μικρό Πρίγκηπα.