(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)

[Κάποιο βροχερό, λονδρέζικο πρωινό περί το 1850 ο νεαρός Γουίλιαμ Μόρις αναρωτήθηκε: μήπως πρέπει να ασχοληθώ κι εγώ με κάτι στη ζωή; ναι, αλλά με τι; σκεφτόταν. Και, καθώς δεν μπόρεσε να γίνει σαφέστερος, ασχολήθηκε με όλα!]

Ο Γουίλιαμ Μόρις (1834 – 1896) συνδύασε σχεδόν τα πάντα: Πολιτική δράση, Λογοτεχνία του φανταστικού, Δοκίμια, Σχεδιασμός και δημιουργία Υφασμάτων, Διακόσμηση σπιτιών και εκκλησιών, Ποίηση, Εικονογράφηση, Ίδρυση της Εταιρείας για την Προστασία Αρχαίων Κτιρίων του Λονδίνου, Μεταφράσεις μεσαιωνικών και αρχαίων κειμένων, Έκδοση εικονογραφημένων χειρογράφων, Ίδρυση του Εκδοτικού Οίκου Κέλμσκοτ, που έγινε πρότυπο καλλιτεχνικών εκδόσεων, Περιβαλλοντική δράση. Είναι βέβαιο πως κάτι θα μου διέφυγε, ό,τι παραπάνω εντοπίζω ή θυμάμαι θα το προσθέτω. Βέβαιο είναι επίσης πως με ό,τι κι αν καταπιάστηκε ο Γουίλιαμ Μόρις, χάραξε δικούς του δρόμους που παρέμειναν ανοιχτοί ως τις μέρες μας, για όποιον θέλει φυσικά να τους βαδίσει. Για όλα αυτά, πρωτοπορία, πρωτοτυπία, ανανέωση, αξίζει και με το παραπάνω μια περιήγηση στον δαιδαλώδη κόσμο του.

Από τις πολλές ασχολίες του κυρίου Μόρις, εδώ θα σταθούμε σε τρία πράγματα μόνο, λογοτεχνία του φανταστικού, ελευθεριακό σοσιαλισμό, και… υφάσματα.

1. Η λογοτεχνία του Γουίλαμ Μόρις

Στο θάνατό του το 1896 οι Times έγραψαν: «Ένας ποιητής, ένας από τους έξι καλύτερους ποιητές μας!». Και ήταν έτσι.

Να ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Μέσα γη: «Μήπως ξέρετε που είναι η Μέσα Γη; Την αναζητώ τόσον καιρό! Προσπαθώ να ξαναβρώ την Μέσα Γη, γιατί εκεί γνώρισα την πρώτη μου αγάπη. Θέλω να σας πω πώς πήγα εκεί, μα είμαι γέρος, η μνήμη μου με ξεγελάει. Πρέπει να μου δώσετε λίγο χρόνο να σκεφτώ και θα δείτε που θα σας τα πω όλα. Να, τώρα δα, σαν ν’ ακούω σάλπιγγες σε μακρινές, ερημικές πεδιάδες, σαν να βλέπω πόδια αλόγων που καλπάζουν. Να, τώρα αστράφτει ατσάλι πάνω σε ατσάλι, χείλη σφίγγονται, δόντια τρίζουν, κραυγές ακούγονται, κατάρες, ουρλιαχτά. Πώς και δεν την βρήκε κανείς μας μέχρι σήμερα; Ήταν πολύ κοντά στον τόπο μας αλλά δεν είχαμε καιρό να ψάξουμε ούτε άλλο πράγμα της προκοπής να κάνουμε με τόσες βασανιστικές φροντίδες που μας ζώνουν από παντού: φροντίδες για μεγάλα πράγματα, σπουδαία πράγματα και όμως μικρά, τόσο μικρά, αν το καλοσκεφτεί κανείς. Η ζωή μας περνά μέσα από ταραχές: να κάνουμε ο ένας τον άλλον να υποφέρει. Δεν καταλαβαίνουμε την καρδιά του διπλανού μας και πικραίνουμε αυτούς που δεν πίκρανε ο θεός. Τι συμφορά! Πώς να βρούμε τη Μέσα Γη; Μας μένει καιρός;»

Στη σειρά ιστοριών του με τίτλο Το Πηγάδι στο τέλος του κόσμου το φυσικό συγχέεται με το μεταφυσικό, καθώς ο άνθρωπος ταξιδεύει σε τόπους πέρα από τον γνωστό κόσμο, φτάνοντας στα όρια των γνωστών αντιλήψεων. Η σειρά, που σήμερα θα τη λέγαμε «τετραλογία φαντασίας», εκδόθηκε το 1890 και έγινε εξαιρετικά δημοφιλής, διαβάστηκε δε πολύ από τους στρατιώτες στη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, συμπεριλαμβανομένου ενός νεαρού με το όνομα Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν! Ο Άρχοντας των δαχτυλιδιών ίσως δεν υπήρχε χωρίς τον Γουίλιαμ Μόρις, κατά δηλώσεις του ίδιου του Τόλκιν. 

 

2. Ο ελευθεριακός σοσιαλισμός του Γουίλιαμ Μόρις

Ο Γουίλιαμ Μόρις ήταν ένας παθιασμένος ριζοσπαστικός σοσιαλιστής, που συνέβαλε στην ίδρυση της Σοσιαλιστικής Ένωσης στη Βρετανία, αλλά.

Διαχώρισε από νωρίς τη θέση του από την ιδέα ενός γραφειοκρατικού σοσιαλιστικού κράτους που δεν θα έδινε έμφαση στην ανθρώπινη διάσταση. Κατήγγειλε ταυτόχρονα την αποικιοκρατία και τον εθνικισμό, η οπτική του βασιζόταν στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και όχι στην εθνική ταυτότητα, γινόμενος έτσι ένας από τους σημαντικότερους διεθνιστές του καιρού του.

Επέκρινε τη μαζική παραγωγή της βιομηχανικής επανάστασης, σε αντίθεση με τη μαρξιστική κατεύθυνση περί προόδου, υποστηρίζοντας την επιστροφή στις παραδοσιακές τέχνες και χειροτεχνίες (Κίνημα Arts and Crafts). Παρότρυνε να δούμε την τέχνη όχι ως απλή διακόσμηση αλλά εντός κάθε πτυχής της ανθρώπινης ζωής, από τα καθημερινά οικιακά αντικείμενα έως τον αστικό σχεδιασμό και τη γεωργία. Πίστευε ότι η αληθινή τέχνη μπορούσε να ανθίσει μόνο σε μια κοινωνία όπου όλοι οι άνθρωποι θα είχαν την ελευθερία και τον χρόνο να ασχοληθούν με δημιουργική εργασία.

Ανησυχούσε για την απώλεια της δεξιοτεχνίας αλλά και της κοινοτικής ζωής, προτάσσοντας μια κοινωνία όπου η εργασία θα βρισκόταν σε αρμονία με τη φύση. Ήταν από τους πρώτους σοσιαλιστές που στηλίτευσαν την κυριαρχική σχέση του ανθρώπου με τη φύση, και επέκρινε την απληστία που μετατρέπει τους “όμορφους ποταμούς σε βρώμικα λύματα”.

Στο έργο του Νέα από το πουθενά οραματίστηκε μια κοινωνία όπου οι άνθρωποι ζούν κοινοτικά, σε αρμονία με το περιβάλλον. Η αστική ζωή και η ρύπανση έχουν αντικατασταθεί από κήπους, μικρές κοινότητες και καλλιτεχνική εργασία. Η οικονομική ζωή είναι απαλλαγμένη από την εκμετάλλευση και βασίζεται στη συνεργασία και τη χειροτεχνία. Ο μοναδικός συνδυασμός της πολιτικής με την ποίηση κατέστησε το έργο αυτό ένα από τα πιο αξιόλογα μυθιστορήματα που γράφτηκαν μέχρι σήμερα και του χάρισε δικαίως μια υψηλή θέση στην ιστορία των Ουτοπιών!

3. Τα υφάσματα του Γουίλιαμ Μόρις

Ο Γουίλιαμ Μόρις ήταν (και) σχεδιαστής και πρωτοπόρος του κινήματος «Arts and Crafts», ιδιαίτερα γνωστός για τα υφαντουργικά του σχέδια και ταπετσαρίες. Σχεδίασε εκατοντάδες υφασμάτινα μοτίβα, τα οποία στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκαν σε διάφορα προϊόντα, όπως ταπετσαρίες, καλύμματα επίπλων, ρούχα. Τα έργα του χαρακτηρίζονται από κλασικά σχέδια εμπνευσμένα από τη φύση, με περίπλοκα μοτίβα λουλουδιών και φυτών, τα οποία παραμένουν δημοφιλή και σύγχρονα μέχρι σήμερα. Βασική φιλοσοφία του ήταν να φέρει την τέχνη στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων, μέσω λειτουργικών και όμορφων αντικειμένων. Υποστήριξε σθεναρά τις παραδοσιακές μεθόδους υφαντουργίας και την παραγωγή υψηλής ποιότητας έναντι της μαζικής παραγωγής.

Η επίδραση των έργων και της φιλοσοφίας του Μόρις επεκτάθηκε πέρα από τη Βρετανία, επηρεάζοντας σημαντικά το κίνημα Αρ Νουβό στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Τα έργα του εκτίθενται σε μεγάλα μουσεία, όπως το Victoria and Albert Museum στο Λονδίνο, και επηρέασαν μεταγενέστερα κινήματα, όπως το κίνημα Μπαουχάους.

Πολλά από τα υφάσματα και τα σχέδια του Γουίλιαμ Μόρις έχουν λογοτεχνικές διασυνδέσεις. Για παράδειγμα, μία ταπισερί του βασίστηκε στις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου, συγκεκριμένα στην ιστορία του βασιλιά Πίκου που μελετώντας τα μοτίβα πτήσης των πτηνών ερμηνεύει τη θέληση των θεών, όμως τελικά δεν καταφέρνει να προβλέψει πως η Κίρκη θα τον μεταμορφώσει σε δρυοκολάπτη. Έρχεται λοιπόν ο Μόρις και σημειώνει τη δική του ποιητική άποψη επί του μύθου σε δύο σημεία στην ταπισερί του: «Κάποτε ήμουν βασιλιάς και αρχηγός και τώρα είμαι ο κλέφτης του φλοιού των δέντρων», λέει. «Πάντα ανάμεσα σε κορμό και φύλλο».

H ειρωνεία είναι πως τα έργα του Γουίλιαμ Μόρις βρέθηκαν να κοσμούν το παλάτι του τσάρου Νικολάου Β’ – μέχρι που καταστράφηκαν από τους οκτωβριανούς επαναστάτες – ή ακόμα και τα υποβρύχια του αγγλικού πολεμικού ναυτικού επί Θάτσερ. Ό,τι δηλαδή ο ίδιος ο Μόρις απεχθανόταν. Πιστεύω όμως πως αυτό που θα τον σκότωνε, αν δεν είχε προλάβει να πεθάνει προ πολλού, θα ήταν πως σήμερα τα μοτίβα του αναπαράγονται παντού, σε σουπλά, χαλιά, σακάκια, θήκες iphone, κουρτίνες μπάνιου, καδράκια ιατρείων, σκουφιά, κατακλύζοντας τα κινέζικα sites της πιο μαζικής παραγωγής και της πιο άγριας κατανάλωσης που έγινε ποτέ. Κάπου διάβασα πως αφού έληξαν τα πνευματικά δικαιώματα του έργου του το 1966, εξαπολύθηκε «τσουνάμι» μαζικής αγοράς Μόρις. Άδικο και κρίμα για έναν άνθρωπο που αγάπησε και δούλεψε τόσο πολύ τη μοναδικότητα, αλλά ενδεικτικό των καιρών μας. Δεν αφήνουμε τίποτα ήσυχο.

Κλείνοντας αυτό το πολύ μικρό αφιέρωμα στον πολυσχιδή Γουίλιαμ Μόρις, σημειώνω δύο παροτρύνσεις. Η πρώτη είναι δική του: «μην έχετε τίποτα στο σπίτι σας που δεν είναι χρήσιμο ή δεν το βρίσκετε όμορφο». Η δεύτερη δική μου: όσοι μπορείτε, περάστε από την Γκαλερί Γουίλιαμ Μόρις στο Λονδίνο, είναι ένα πανέμορφο κτίριο σε έναν τεράστιο δημόσιο κήπο, με είσοδο δωρεάν για όλους όπως θα ήθελε ο ίδιος ο Μόρις, και θα δείτε, εκτός από τα υπέροχα έργα του ίδιου και άλλων καλλιτεχνών, και μια φοβερή βιβλιοθήκη με σπάνια βιβλία. Νομίζω πως αξίζει.

 

Πηγές

1. https://www.politeianet.gr/el/contributor/moris-gouiliam-49880727
2. https://www.protoporia.gr/suggrafeas-morris-william-964783
3. https://artsandculture.google.com/story/wAXh1HEEJhL2JQ
4. https://www.cnn.gr/style/politismos/story/26356/google-doodle-goyiliam-moris-enas-spoydaios-vretanos-sxediastis
5. https://neaprooptiki.gr/gouiliam-morris-enas-sosialistis-pou-prepei-na-thymomaste/
6. https://www.wmgallery.org.uk/collection/explore-the-galleries/
7. https://www.theguardian.com/culture/2024/nov/01/william-morris-submarine-seats-gallery-seeks-oddities-adorned-in-famous-print

Οι εικόνες

Οι εικόνες είναι έργα του Γουίλιαμ Μόρις κυρίως από τον τομέα της υφαντουργίας αλλά και βιτρό και άλλα, όπως και το βιβλίο του Νέα από το πουθενά που κέρδισε, δίκαια νομίζω, την κεντρική θέση στο κείμενό μας. Ο Γουίλιαμ Μόρις αφιέρωσε ένα μεγάλο μέρος της δραστηριότητάς του στις Εκδόσεις Κέλμσκοτ, τις οποίες ίδρυσε το 1891. Οι εκδόσεις ήταν εξειδικευμένες στα εικονογραφημένα χειρόγραφα. Η έκδοση του 1896 Έργα του Τζέφρι Τσόσερ θεωρείται μέχρι σήμερα κορυφαίο αριστούργημα στο σχεδιασμό βιβλίων. 

Βιβλία

Λίγα βιβλία του Γουίλιαμ Μόρις κυκλοφορούν στα ελληνικά. Κάποια από αυτά έχουν εξαντληθεί, ελπίζω να ανατυπωθούν, η περίοδος Μόρις-mania που διανύουμε ας μην περιοριστεί στα ωραία του ντεσέν. 

Δείτε

https://www.youtube.com/watch?v=UQZr6DQ5SX0&t=38s

https://www.youtube.com/watch?v=TxUj3r07kNE

https://www.youtube.com/watch?v=QiNFoJqOJhs