(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)
1.
Όταν η οικογένειά της ποιήτριας Σουζάνα Τσάβες αναγνώρισε το κακοποιημένο και ακρωτηριασμένο σώμα της, το 2011, ο αρμόδιος εισαγγελέας απέρριψε αμέσως την εκδοχή ότι το έγκλημα σχετιζόταν με το γεγονός ότι ήταν γυναίκα και ακτιβίστρια. Τι κρίμα, είπε ο εισαγγελέας, που η Σουζάνα βγήκε να διασκεδάσει και, μετά την “ατυχή συνάντηση” με τους τρεις μεθυσμένους νεαρούς, κατέληξε νεκρή. Του διέφυγε και πως εκείνη τη χρονιά, η Σουζάνα ήταν η τρίτη φεμινίστρια που δολοφονήθηκε ενώ είχε καταγγείλει τις συστηματικές δολοφονίες γυναικών στη Σιουδάδ Χουάρες, την “πόλη που κι ο διάβολος φοβάται να σταθεί”…
Δεκαπέντε χρόνια μετά τη δολοφονία της Σουζάνας και τριανταέξι χρόνια από το 1993 που βρέθηκε το πρώτο πτώμα, αυτό της δεκατριάχρονης Άλμα Τσαβαρία, τα εγκλήματα κατά των γυναικών συνεχίζονται στη Χουάρες, απαγωγές, βιασμοί και δολοφονίες. Μάλιστα, μετά από μια πτωτική τάση, σημειώθηκε νέα αύξηση το 2025, ακόμα και στα επισήμως χαρακτηρισμένα περιστατικά, που είναι προφανώς πολύ λιγότερα από τα πραγματικά. Διαβάζω πως μόλις το 2% των γυναικοκτονιών αυτών καταλήγει σε ποινική καταδίκη, ενώ η βία έχει μεταφερθεί πλέον εντός του σπιτιού: ενώ παλιότερα τα εγκλήματα σχετίζονταν κυρίως με τις μακιλαδόρες, τα αμερικάνικα εργοστάσια όπου δούλευαν πολλά κορίτσια, σήμερα το 89% των δραστών είναι σύντροφοι ή συγγενείς. Καθώς το κράτος του Μεξικού δεν έκανε τίποτα τόσα χρόνια για να σταματήσει τα εγκλήματα, τίποτα για να καταπολεμήσει την βαθιά ριζωμένη κουλτούρα του βιασμού και της γυναικείας υποτίμησης, τίποτα για να εξαλείψει το μεξικάνικο αντριλίκι (machismo), η Χουάρες ανακηρύχτηκε το 2010 η πιο επικίνδυνη πόλη στον πλανήτη, και ο εφιάλτης συνεχίζεται…
Σε αυτή την πόλη, η Σουζάνα Τσάβες άρχισε να γράφει ποίηση από την ηλικία των 11 ετών. Μεγαλώνοντας, πολλά έργα της τα αφιέρωνε στα θύματα των δολοφονιών και διαβάζονταν συχνά σε διαδηλώσεις. Συμμετείχε ενεργά στην οργάνωση Nuestras Hijas de Regreso a Casa (Οι Κόρες μας να Γυρίσουν Σπίτι) , βοηθώντας οικογένειες αγνοουμένων και δολοφονημένων γυναικών. Το 1995 χρησιμοποίησε στα ποιήματά της τη φράση “Ni una mujer menos, ni una muerta más” (Ούτε μία γυναίκα λιγότερη, ούτε ένας θάνατος παραπάνω) για να καταγγείλει τη μαζική βία κατά των γυναικών. Το σύνθημα αυτό υιοθετήθηκε διεθνώς, ενώ σήμερα το Ni Una Menos είναι ένα δυναμικό και οργανωμένο κίνημα που έχει καταφέρει στο Μεξικό την αποποινικοποίηση της έκτρωσης σε πολλές πολιτείες της χώρας και τη δημιουργία ειδικών εισαγγελιών για εγκλήματα φύλου.
Στον τάφο της Σουζάνας, η οικογένειά της έγραψε ένα απόσπασμα από το ποίημά της “Sangre Nuestra” (Το αίμα μας):
Το αίμα μου,
αίμα της αυγής,
του σπασμένου φεγγαριού,
αίμα της σιωπής,
αίμα της γυναίκας στο κρεβάτι
που πηδάει στο κενό…
2.
Η Saraswathi ζει στη Σρι Λάνκα. Ξυπνάει κάθε μέρα στις πεντέμισι, ετοιμάζει τα παιδιά της για το σχολείο και μετά πηγαίνει στη δουλειά της στις φυτείες. Δουλεύει εξαντλητικά όλη μέρα, κάτω από τον ήλιο, μέσα στη βροχή, με τις λεοπαρδάλεις να καραδοκούν, αλλά πολλές μέρες δεν μπορεί καν να πάρει στα παιδιά της κάτι για φαγητό. Σύμφωνα με Έρευνα του ΟΗΕ, το 2023 οι γυναίκες στη Σρι Λάνκα αμείβονταν κατά μέσο όρο με 48 ευρώ το μήνα (17.527 ρουπίες) – περίπου τα μισά από αυτά που έπαριναν οι άντρες. Βιβλία και έξοδα σχολείων και παιδικών σταθμών δεν είναι δωρεάν, ή οι λίστες αναμονής για τα δωρεάν είναι τεράστιες, εξωπραγματικές.
Μετά από μια, σωματικά και ψυχικά εξαντλητική, μέρα εργασίας, η Saraswathi και όλες σχεδόν οι γυναίκες της Σρι Λάνκα επιστρέφουν στα σπίτια τους για να ξεκινήσουν τη δεύτερη δουλειά τους ως νοικοκυρές. Αλλά και εδώ, η οικονομική κρίση έχει αφήσει το στίγμα της. Σύμφωνα με το Παγκόσμιο Πρόγραμμα Τροφίμων, το 17% των νοικοκυριών της χώρας αντιμετωπίζει οξεία επισιτιστική ανασφάλεια. Οι άνθρωποι μειώνουν τον αριθμό των γευμάτων ή τρώνε μόνο ρύζι, και βέβαια όταν τα τρόφιμα δεν φτάνουν, οι γυναίκες είναι οι τελευταίες που θα φάνε. Αρκετές γυναίκες άρχισαν να εργάζονται για πρώτη φορά κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, καθώς οι σύζυγοί τους έχασαν τις δουλειές τους ή δεν κέρδιζαν αρκετά για να επιβιώσουν. Ωστόσο, αυτή η αλλαγή των ρόλων στην εργασία δεν μεταφράστηκε σε ανακατανομή και των οικιακών εργασιών και μοίρασμα της φροντίδας των παιδιών ανάμεσα σε άντρες και γυναίκες. Αντίθετα, οι εργαζόμενες μητέρες αντικαθίστανται στις δουλειές του σπιτιού από τις κόρες τους! Έτσι, “παρατηρείται μεγάλη αποχή από τη σχολική φοίτηση των κοριτσιών άνω των 10 ετών”, όπως δήλωσε κάποια Υπεύθυνη Ανάπτυξης Γυναικών που ζήτησε πάντως να μην κατονομαστεί.
Επιπλέον όλων αυτών, πρέπει να επισημάνουμε ότι η Saraswathi είναι και γυναίκα και Ταμίλ, μια φυλή που ζει και δουλεύει στις φυτείες τσαγιού της Σρι Λάνκα εδώ και εκατόν πενήντα χρόνια, τους είχαν φέρει από την Ινδία οι βρετανοί το 19ο αιώνα, ως φθηνά εργατικά χέρια. Αυτό σημαίνει ακόμα χειρότερες συνθήκες εργασίας και ακόμα μικρότερα μεροκάματα, παρά την απόλυτη εξειδίκευση των Ταμίλ.
Στη χώρα γίνονται διαρκώς μεγάλες διαδηλώσεις για τις αμοιβές και τις συνθήκες ζωής. Κάποια στιγμή οι εργάτες και οι εργάτριες των φυτειών παρέκαμψαν τις επίσημες συνδικαλιστικές τους ενώσεις. «Μιλάνε κρυφά με τις εταιρείες και μας πουλάνε», είπαν, οπότε αυτοοργανώθηκαν και προχώρησαν σε μεγαλειώδεις απεργίες, όπου πρωτοστάτησαν οι γυναίκες. Η Saraswathi έκανε 100 χιλιόμετρα από το χωριό της ως την πρωτεύουσα, για να πάρει μέρος σε μια διαδήλωση.
3.
Ήθελε να πολεμήσει “για την ελευθερία” κι έγραψε στην Αυτοβιογραφία της: “Επεθύμησα από καρδίας, αλλά εκοίταξα τους τοίχους του σπιτιού, όπου με εκρατούσαν κλεισμένην, εκοίταξα τα μακρά φορέματα της γυναικείας σκλαβίας και ενθυμήθηκα πως είμαι γυναίκα…». Ο λόγος για την Ελισάβετ Μουτζάν – Μαρτινέγκου, πρώτη ελληνίδα πεζογράφο, και πρώτη γυναίκα συγγραφέα παγκοσμίως που έγραψε θεατρικά έργα (22 θεατρικά παρακαλώ, χωρίς να έχει δει ούτε μία παράσταση!). Επίσης, μία από τις πρώτες που διεκδίκησε όχι μόνο το δικαίωμα να γράφει αλλά να γράφει για να γίνουν γνωστά τα έργα της και το όνομά της! Με άλλα λόγια, μια φεμινίστρια λογοτέχνιδα γεννηθείσα το 1800. Ίσως αυτοί να είναι οι πραγματικοί λόγοι για τον σάλο που ξέσπασε επειδή στο γνωστό “αμαρτωλό” Βιβλίο Ιστορίας της Στ Δημοτικού του 2006 είχε περιληφθεί – για πρώτη φορά και ίσως τελευταία, δεν ξέρω – το όνομα της Ελισάβετ, όπως και της πολύ μεταγενέστερης Καλιρρόης Παρρέν, δίπλα στους άντρες λογοτέχνες του 19ου αιώνα. Προφανώς η θέση των γυναικών στα βιβλία της Ιστορίας (πρέπει να) είναι αυτή των συζύγων, χωρίς καμία αυτοτελή δραστηριότητα, προφανώς και χωρίς καμία διεκδίκηση. Άσε βέβαια και που είχε γίνει το έγκλημα να την περιλάβουν στο κεφάλαιο της εποχής της, εκεί δηλαδή όπου υπήρχε χώρος μόνο για τους μουστακαλήδες ήρωες του 1821 και θεωρήθηκε ότι η παρουσία της Μαρτινέγκου θα υποβάθμιζε το εθνικό φρόνημα των μαθητών…
Προσωπικά έμαθα την Ελισάβετ Μουτζάν – Μαρτινέγκου επειδή είμαι από παιδί βιβλιοφάγος, δεν θα την είχα ακούσει ποτέ αν, στις αρχές της δεκαετίας του ’80, δεν έπεφτε στα χέρια μου μέσα στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς μου το βιβλίο της Διδώς Σωτηρίου Επισκέπτες. Μερικές δεκαετίες αργότερα, βρέθηκα να διαβάζω την (αυστηρά λογοκριμένη από το γιο της) Αυτοβιογραφία, που εκδόθηκε 50 χρόνια μετά το θάνατό της. Τώρα έχει εκδοθεί πολύ προσεγμένα από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, σε επιμέλεια και με εισαγωγή από την Κατερίνα Σχινά, βασισμένη στην έκδοση του 1956. Αυτή η έκδοση του 1956 έπεσε στα χέρια της Διδώς κι από τότε εκείνη, ως χρέος γυναίκας προς γυναίκα, δεν σταμάτησε να αναφέρει την Ελισάβετ Μαρτινέγκου σε κάθε διάλεξή της, μέχρι που έγραψε και το βιβλίο το 1979, και με έβαλε κι εμένα από νωρίς στο θαυμαστό κόσμο των γυναικείων διεκδικήσεων για δημιουργία, αυτονομία, ελευθερία.
“Εγώ εφοβόμουν μεγάλως όλα εκείνα τα κακά, που ημπορούν να συνέβουν εις μίαν υπανδρευμένην, αλλά περισσότερον από όλα εφοβόμουν μεγάλως μην είχε τύχει να πάρω κανένα από εκείνους τους άνδρας, οπού θέλουν να έχουν την γυναίκα τους ωσάν σκλάβα. […] Τότε ευρέθηκα εις την μεγαλυτέραν στενοχωρίαν, οπού δύναται να ευρεθεί άνθρωπος εις τον κόσμον. Όχι να υπάγω να ησυχάσω – διατί δεν ηθέλησαν οι συγγενείς μου – όχι να υπανδρευθώ – διατί εγώ δεν ήθελα – έπρεπε λοιπόν να μείνω διά παντός εις το σπίτι. Διά παντός εις το σπίτι! Α! τούτος ο στοχασμός με έκαμνε να τρομάζω· εγώ έβλεπα καλά πως τούτο το σπίτι εξ αποφάσεως ήθελε μου προξενήσει γλήγορον και κακόν θάνατον. Δυστυχισμένη Ελίζα!” Για να μη μείνει κλειδαμπαρωμένη στο σπίτι λοιπόν, η δυστυχισμένη Ελίζα αναγκάστηκε να παντρευτεί, αντίθετα από τη σύγχρονή της Τζέιν Όστιν που κρατήθηκε έξω απ’ αυτό. Και βεβαίως, η Τζέιν Όστιν περιλαμβάνεται στα σχολικά βιβλία της χώρας της, δεν έχει αποκλειστεί για να μην ξεσηκώνει όπως η Ελισάβετ Μουτζάν – Μαρτινέγκου…
Η Ελισάβετ, εκτός από την Αυτοβιογραφία, έγραψε σε ελληνικά και ιταλικά πραγματείες, τραγωδίες, κωμωδίες, μετέφρασε και από γαλλικά, σχεδόν αυτοδίδακτη, και βεβαίως κρυφά, της απαγόρευαν να γράφει. Ο λόγος της είναι ξεκάθαρα φεμινιστικός, αφού έγραψε για “το βάρβαρον και αφύσικον και απάνθρωπον ήθος» που ήθελε τις γυναίκες “ξεχωρισμέναις από την ανθρωπίνην εταιρίαν”, “καταδικασμέναις από την συνήθειαν” να είναι “υποκείμεναις” αρχικά στον πατέρα και στη συνέχεια στον σύζυγό τους. Και στους Επισκέπτες “λέει” στην νεαρή συνομιλήτριά της, την Ντορίτα: «Πόσο θα ’θελα να ξαναζούσα. Να γινόμουνα εσύ. Να πετούσα από το κορμί μου τούτα τα παλαιικά, ασφυχτικά ρούχα της δουλείας, να φόραγα τζιν»… Ναι, η Ελισάβετ ήταν μια ελεύθερη γυναίκα. Ποιος ξέρει τι θα είχε καταφέρει, αν δεν πέθαινε τόσο νέα, στα τριάντα της, δέκα μέρες αφού γέννησε.
“Τα γράμματα τής εσκότισαν τον νου”, έλεγε ο πατέρας της Ελισάβετ, τι φοβερό να μιλάς για σκοτάδι αναφερόμενος σε τέτοιο φωτεινό πλάσμα!
Η ΣΟΥΖΑΝΑ, Η SARASWATHI ΚΑΙ Η ΕΛΙΣΑΒΕΤ ΑΦΙΕΡΩΝΟΥΝ ΤΟ ΑΡΘΡΟ ΣΤΙΣ ΙΡΑΝΕΣ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΚΟΥΡΔΙΣΣΕΣ, ΠΟΥ ΔΕΝ ΤΟ ΒΑΖΟΥΝ ΚΑΤΩ!
Το αίμα σας, αίμα της αυγής!
Ni Una Menos! Ζωή Γυναίκα Ελευθερία!
ΕΧΕΤΕ ΗΔΗ ΝΙΚΗΣΕΙ.
Πηγές
Ο τίτλος του άρθρου είναι από το ομώνυμο θεατρικό έργο του Έντουαρντ Άλμπι.
Η κεντρική φωτογραφία είναι αφίσες σε τοίχο. Πρόσθεσα κι εγώ ένα σύνθημα. Οι φωτογραφίες στο τέλος είναι αντιστοίχως της Σουζάνας, της Saraswathi (ίσως) και της Ελισάβετ. Οι πίνακες είναι: 1. Three Women by Pablo Picasso, 1908 2. Three Women by Ernst Ludwig Kirchner 3. Three Women by Joseph Holston, 4. Three women by Said Elatad, 5. Three African Ladies by Modou Ndoye, 2024, 6. Three Women by a Garden by Fernand Léger 7. Tre donne by Umberto Boccioni,1909 8. Three Young Women in Hats by Gerda Wegener (1920), 5. Three Girls by Amrita Sher-Gil (1934), 6. Three Women by Fernand Léger (1921).
Τα βιβλία που αναφέρονται στο άρθρο είναι η Αυτοβιογραφία της Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου από τις εκδ. Μεταίχμιο, και οι Επισκέπτες της Διδώς Σωτηρίου από τις εκδ. Κέδρος.
Διαβάστε επίσης για τη Χουάρες τα βιβλία: Σύνορα του Πάτρικ Μπαρ από τις εκδ. Αλεξάνδρεια σε μτφρ Γ. Καυκιά (απ΄ όπου και η φράση “η πόλη όπου κι ο διάβολος φοβάται να σταθεί”), και 2666 του Ρομπέρτο Μπολάνιο από τις εκδ. Άγρα σε μτφρ. Κρ. Ηλιόπουλου.
Για τη Saraswathi που ζει στη Σρι Λάνκα δεν υπάρχει βιβλίο.
Άλλες πηγές:
https://www.icrc.org/en/document/sri-lanka-taking-needle-thread
https://www.europe-solidaire.org/spip.php?article73915
https://groundviews.org/2019/02/06/
http://www.iospress.gr/ios2007/ios20070218.htm
Η «φεμινιστική» συνείδηση της Μουτζάν-Μαρτινέγκου (της Βίκυς Πάτσιου)
