(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)

Διάβαζα τις προάλλες ένα ποίημα της Άννας Αχμάτοβα, μερικούς στίχους από τις Βόρειες Ελεγείες. Τρεις δεκαετίες έγραφε τις Ελεγείες της η Αχμάτοβα, ξεκινώντας το 1921, χρονιά που εκτελέστηκε ο Νικολάι Γκουμιλιόφ και πέθανε ο Αλεξάντερ Μπλοκ*. Δεν μπορούσε να ξέρει η ίδια ότι θα ολοκλήρωνε τις Ελεγείες της, ακριβώς πριν εκτελεστούν στη χώρα της 13 ποιητές, ηθοποιοί, γιατροί, έτσι, απλώς εκτελέστηκαν. Ο Αμεντέο Μοντιλιάνι την έλεγε προφήτισσα, ίσως και να ήταν, προφήτισσα κακών μαντάτων δυστυχώς.

Τι συνέβη, λοιπόν, στη Μόσχα τη νύχτα της 12ης προς 13η Αυγούστου του 1952; Το σύντομο χρονικό των γεγονότων μοιάζει με ταινία τρόμου – μιλάμε άλλωστε για μια εποχή που ο τρόμος μεταμφιέστηκε σε νόμο, νόμο “λαοκρατικό”.

  • Καθώς οι ναζιστικές δυνάμεις κατευθύνονταν προς τη Μόσχα, οι ρώσοι εβραίοι (ίσως και να) γνώριζαν ότι η ζωή τους ήταν σε κίνδυνο για περισσότερους από έναν λόγους. Κάποιοι, όπως ο διευθυντής του Εβραϊκού Θεάτρου Μόσχας Solomon Mikhoels και ο ποιητής Itzik Fefer, μαζί με άλλους λογοτέχνες, ηθοποιούς, γιατρούς, σχημάτισαν την Εβραϊκή Αντιφασιστική Επιτροπή (ΕΑΕ) για να συγκεντρώσουν διεθνή υποστήριξη και κεφάλαια για τη σοβιετική πολεμική προσπάθεια. Η ΕΑΕ τότε ήταν καλή.
  • Μετά τον πόλεμο και το Ολοκαύτωμα, η ΕΑΕ επικεντρώθηκε στην ανοικοδόμηση των εβραϊκών κοινοτήτων, και στη διάσωση της γης και του πολιτισμού των ρωσοεβραίων. Η ΕΑΕ έγινε κακή.

Η Εξουσία δεν συγχωρεί την παραμικρή πρωτοβουλία, ούτε μια τοσηδά παρέκκλιση από τον σχεδιασμό της, πόσο μάλλον εδώ, που όλα συνέβησαν εντός ενός πλαισίου ξαναζεσταμένου ρώσικου αντισημιτισμού.

  • 13 Ιανουαρίου 1948, σκοτώθηκε ο Mikhoels σε ένα «ατύχημα» με αυτοκίνητο, με εντολή του Στάλιν, όπως αποκάλυψαν, χρόνια αργότερα, τα σοβιετικά αρχεία.
  • 20 Νοεμβρίου 1948 η ΕΑΕ καταργήθηκε με την κατηγορία των «ανατρεπτικών ενεργειών».
  • Την ίδια στιγμή 15 επιφανή μέλη της ΕΑΕ συνελήφθησαν. Υποβλήθηκαν σε βασανιστήρια και βάναυσες ανακρίσεις για πολλά χρόνια και τελικά κατηγορήθηκαν για «αντεπαναστατικά εγκλήματα» και οδηγήθηκαν στο δικαστήριο τον Μάιο και τον Ιούνιο του 1952.
  • Η δίκη κράτησε έξι εβδομάδες. Κανένας κατηγορούμενος δεν δέχτηκε να χρησιμοποιήσει συνήγορο υπεράσπισης.
  • Τη νύχτα της 12ης προς τη 13η Αυγούστου 1952 οι 13 από τους 15 ποιητές, όπως επικράτησε να λέγονται συνολικά, εκτελέστηκαν στη διαβόητη φυλακή Lubyanka της Μόσχας. Ο 14ος είχε πέσει σε κώμα στη διάρκεια των βασανιστηρίων και δεν συνήλθε ποτέ, πέθανε προτού τον εκτελέσουν. Η 15η ήταν η διάσημη βιοχημικός Λίνα Στερν, που θεωρήθηκε ζωτικής σημασίας για το σοβιετικό κράτος και έτσι την άφησαν να ζήσει, τιμωρώντας την “μόνο” με πέντε χρόνια εξορίας στο Καζακστάν.
  • Τα πρακτικά της «δίκης» που οδήγησε στη δολοφονία των ποιητών το 1952 δόθηκαν στη δημοσιότητα το 1994.

«Και κάναμε προσπάθεια να αγνοούμε
τι γίνεται πίσω από τον καθρέφτη,
κάτω από ποιες βαριές και μαύρες μπότες
στενάζουνε συχνά τα σκαλοπάτια
εκλιπαρώντας να τα λυπηθούμε.
Παράξενα χαμογελούσες τότε.
“Ποιον κουβαλάνε πάλι μες στη νύχτα;”
Τώρα από κει, που τα ξέρουν όλα, πες μου:
Τι ήταν αυτό, που ζούσε πλάι μου;»

Αυτό έγραψε, μεταξύ άλλων πολλών πολύ σημαντικών, η Άννα Αχμάτοβα στις Βόρειες Ελεγείες. Και την προειδοποιούσε, τρομαγμένη, η Μαρίνα Τσβετάγιεβα*: «Δεν φοβάστε να τα γράφετε; Δεν ξέρετε ότι τα ποιήματα πραγματοποιούνται;»

———————————————————–

Φωτογραφίες:

– Η κεντρική εικόνα είναι το εξώφυλλο ενός παιδικού βιβλίου του Leib Kvitko. O Kvitko έφυγε από τη Γερμανία το 1925, επέστρεψε στη Σοβιετική Ένωση και έζησε στη Μόσχα, κυρίως ως συγγραφέας παιδικών βιβλίων. Ήταν μέλος του κομμουνιστικού κόμματος και υπέρμαχος του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Εκτελέστηκε, ένας από τους 13

– Ο Peretz Markish, ποιητής και θεατρικός συγγραφέας, που έγραφε στα γίντις, και ορίστηκε πρόεδρος της Εβραϊκής Αντιφασιστικής Επιτροπής από τον ίδιο τον Στάλιν. Το 1946, πήρε το βραβείο Στάλιν και το 1948 έγραψε ένα ποίημα 20.000 στίχων, εγκώμιο για τον Στάλιν. Λίγους μήνες μετά, συνελήφθη ως εβραίος εθνικιστής και κατάσκοπος. Εκτελέστηκε, ένας από τους 13.

– Ο David Hofstein, ποιητής, που έγραφε (και) στα γίντις, μέλος του κομμουνιστικού κόμματος, ο άνθρωπος που έγραψε το 1920, με εικονογράφηση του Μαρκ Σαγκάλ, τον ποιητικό κύκλο “Πένθος”, μια ελεγεία για την καταστροφή των εβραϊκών κοινοτήτων από τα πογκρόμ του στρατού. Οι δυό τους δίδαξαν αργότερα σε ένα εβραϊκό καταφύγιο αγοριών στη Μαλαχόβκα, κοντά στη Μόσχα. Ο David Hofstein εκτελέστηκε, ένας από τους 13. Ο καημένος, το 1923 είχε φύγει στην Παλαιστίνη, αλλά γύρισε για να βοηθήσει το Κομμουνιστικό Κόμμα της Σοβιετικής Ένωσης. 

– Ο Solomon Lozovsky, στέλεχος της επανάστασης, και της μπολσεβίκικης κυβέρνησης. Ήταν ο τελευταίος και παλαιότερος μπολσεβίκος που δολοφονήθηκε υπό τις διαταγές του Στάλιν. Εκτελέστηκε, ένας από τους 13.

– Στην παρείστικη φωτογραφία, είναι από τα αριστερά προς τα δεξιά οι Itzik Feffer, Άλμπερτ Αϊνστάιν και Solomon Mikhoels. Είναι στις ΗΠΑ το 1943, για τους σκοπούς της ΕΑΕ. Ο Αινστάιν ήταν ο μόνος της παρέας που δεν δολοφονήθηκε. 

Παράρτημα: Οι 15 “ποιητές”  

– Peretz Markish, Ποιητής και θεατρικός συγγραφέας
– David Hofstein, Ποιητής
– Solomon Lozovsky 
– Lina Solomonovna Stern, Βιοχημικός
– Itzik Feffer, Ποιητής
– Leib Kvitko, Ποιητής και παιδικός συγγραφέας
– David Bergelson, Συγγραφέας
– Boris Shimeliovich, Διευθυντής νοσοκομείου
– Benjamin Zuskin, Σκηνοθέτης στο Εβραϊκό θέατρο της Μόσχας
– Joseph Yuzefovich, Ερευνητής στο Ινστιτούτο Ιστορίας
– Leon Talmy (1893–1952), Δημοσιογράφος και μεταφραστής
– Ilya Vatenberg (1887–1952), Μεταφραστής και εκδότης
– Chaika Vatenburg-Ostrovskaya (1901–1952), Μεταφράστρια
– Emilia Teumin (1905–1952), Εκδότρια
– Solomon Bregman (1895–1953), Αναπληρωτής κομισάριος διεθνών σχέσεων

Την περίοδο 1948 – 1952 εκτελέστηκαν ή εξαφανίστηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης περίπου 450 διανοούμενοι και καλλιτέχνες εβραικής καταγωγής. Στη μνήμη τους αφιερώνεται αυτό το κείμενο. 

Σημειώσεις

*Ο Νικολάι Στεπάνοβιτς Γκουμιλιόφ (1886 – 1921) ήταν ρώσος ποιητής, κριτικός λογοτεχνίας, ταξιδιώτης και στρατιωτικός, σύζυγος της Άννας Αχμάτοβα και πατέρας του ιστορικού Λεβ Γκουμιλιόφ. Ο Νικολάι Γκουμιλιόφ συνελήφθη και εκτελέστηκε από την Τσεκά, τη μυστική σοβιετική αστυνομία, το 1921.

**Ο Αλεξάντρ Αλεξάντροβιτς Μπλοκ (1880-1921) ήταν ρώσος ποιητής, πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας, μεταφραστής και λογοτεχνικός κριτικός. Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους ποιητές του 20ου αιώνα. Διάβασα πως ο θάνατός του, όπως και η εκτέλεση του φίλου του Νικοάλι Γκουμιλιόφ το ίδιο έτος τάραξαν τόσο τον ψυχισμό των ρώσων, που το θεώρησαν ως σημάδι του επερχόμενου τέλους της φυλής τους.

***Η Μαρίνα Τσβετάγιεβα (1892 – 1941) ήταν σπουδαία ρωσίδα ποιήτρια, ένα ελεύθερο και πρωτοπόρο πνεύμα, που αυτοκτόνησε στις 31 Αυγούστου του 1941, εξόριστη στη μακρινή Γιελαμπούκ της παγωμένης Σιβηρίας. Δεν έγινε ποτέ γνωστό πού την έθαψαν. Όμως δεν μας χρειάζονται τάφοι για να θυμόμαστε. Ο σύζυγός της είχε εκτελεστεί ως αντικαθεστωτικός, η μια της κόρη φυλακίστηκε για χρόνια, ενώ έχασε κι ένα παιδί από πείνα στο λιμό του 1920. 

Ακούστε:

Ακούστε αυτή τη μουσική του συνθέτη πολωνικής καταγωγής Mieczysław Weinberg, ο οποίος είχε χάσει όλη του την οικογένεια στο Ολοκαύτωμα, πήγε στη Σοβιετική Ένωση, ερωτεύτηκε και παντρεύτηκε τη Ναταλία, κόρη του ιδρυτή της Εβραϊκής Αντιφασιστικής Επιτροπής Solomon Mikhoels, κι έγινε φίλος του Ντμίτρι Σοστακόβιτς. Τον Φεβρουάριο του 1953, ο Weinberg συνελήφθη με την κατηγορία του «εβραϊκού εθνικισμού», αλλά στάθηκε τυχερός: ο Στάλιν πέθανε ένα μήνα μετά, ο Weinberg σώθηκε. 

 

Δείτε

 

Πηγές:

  1. jewishvirtuallibrary.org
  2. Νύχτα των δολοφονημένων ποιητών – Wikipedia
  3. Πολλές πληροφορίες για τα γεγονότα και το παρασκήνιο της ΕΑΕ θα διαβάσετε στο Constantine Andy Michael FB
  4. Οι πληροφορίες και οι στίχοι της Άννας Αχμάτοβα στα 24grammata.com 
    Μια πρώτη έκδοση του άρθρου είχε δημοσιευτεί στη στήλη Στιγμιότυπα του Αυτολεξεί στις 23.08.2023.