«Το χθες εμφανισθέν έργον, ατελέστατα προπαρασκευασμένον, απετέλεσε παραμόρφωσιν του πνεύματος του κλασικού κειμένου, ωρισμέναι δε σκηναί αυτού παρουσιάσθησαν κατά τρόπον προσβάλλοντα το θρησκευτικόν αίσθημα του λαού…»
— Ανακοίνωση του Υπουργού Προεδρίας Κωνσταντίνου Τσάτσου, 30.08.1959
(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)
Είδα τους Όρνιθες του Αριστοφάνη το 1997, σε μια παράσταση αναβίωσης του πρώτου θρυλικού ανεβάσματος του 1959 στο Ηρώδειο. Ένα ανέβασμα που περιέλαβε τη χρυσή ομάδα του ελληνικού θεάτρου της εποχής: Κάρολος Κουν, Μάνος Χατζιδάκις, Γιάνης Τσαρούχης σε κοστούμια και σκηνικά, Ραλλού Μάνου στη χορογραφία, Βασίλης Ρώτας στη μετάφραση του έργου του Αριστοφάνη. Ένα αριστούργημα που έγραψε εποχή – για πολλούς λόγους.
Είναι γεγονός πως η ματιά του Κουν στο έργο του Αριστοφάνη ήταν ριζοσπαστική. Γεγονός επίσης πως το ελληνικό κοινό δεν ήθελε να του πειράζουν αυτό που είχε στο μυαλό του για τα ιερά κείμενα των αρχαίων, ει δυνατόν οι ηθοποιοί να φορούσαν μόνο χλαμύδες και να μιλούσαν όποια αρχαιοελληνική διάλεκτο, παρότι σχεδόν κανείς δεν θα καταλάβαινε τίποτα. Ίσως και η ίδια η Νεφελοκοκκυγία, η πόλη που ξεκίνησε στους αιθέρες σαν μια ουτοπία και κατέληξε να αναπαράγει τη ζοφερή πραγματικότητα από την οποία ήθελε να ξεφύγει, ίσως κι αυτό να μην τους άρεσε – αν και δεν πιστεύω πως έφτασαν ως εκεί. Γεγονός μάλλον και το ότι ο λαϊκός εξπρεσιονισμός του Κουν, δεν θα ήταν και το δυνατό σημείο εκείνου του κοινού που στις 29 Αυγούστου του 1959 γέμισε τις κερκίδες του Ηρωδείου, 3.500 άτομα παρακαλώ, ίσως από επιθυμία να συμμετέχει σε ένα κοσμικό γεγονός, όχι σε ένα αλλόκοτο θέαμα με φτερά από ευτελή υλικά και τσαρούχια που θύμιζαν μια κάποια προέλευση και σατίριζαν με μια έννοια το μεγαλοϊδεατισμό μας (τους). Αλλά εκεί που το ποτήρι ξεχείλισε, ήταν όταν θεωρήθηκε πως η παράσταση επιχειρεί να προσβάλει το θρησκευτικό μας (τους) αίσθημα.
Η στιγμή που ο Πεισθέταιρος καλεί τον ιερέα να θυσιάσει στους θεούς έναν τράγο και ο ιερέας εμφανίζεται με χριστιανικό καλιμαύκι κι αρχίζει να ψάλει τα λόγια του Αριστοφάνη σε μορφή βυζαντινής ψαλμωδίας, έδωσε το οριστικό χτύπημα στην παράσταση. Κάποιοι άρχισαν να φωνάζουν “ντροπή” και “φτάνει” και “βεβήλωση”. Υπήρξαν και οι γενναίοι που φώναζαν “συνεχίστε” αλλά τότε ο Υπουργός Προεδρίας και Διοικητής του ΕΟΤ, Κωνσταντίνος Τσάτσος, σηκώθηκε από τη θεσούλα του των επισήμων και αποχώρησε σε έξαλλη κατάσταση.
Το επόμενο πρωί, νωρίς νωρίς την 30η Αυγούστου, η κυβέρνηση δια στόματος του αρμοδίου Τσάτσου απαγόρεψε την παράσταση με την ακόλουθη ανακοίνωση: «Ανακοινούται από το υπουργείον Προεδρίας της Κυβερνήσεως ότι κατ’ εντολήν του κ. Κωνσταντίνου Τσάτσου ματαιούται η δευτέρα παράστασις των «Ορνίθων» του Αριστοφάνους, η οποία επρόκειτο να δοθεί σήμερον Κυριακή και ώραν 20.30. Το χθες εμφανισθέν έργον ατελέστατα προπαρασκευασμένον απετέλεσε παραμόρφωσιν του πνεύματος του κλασικού κειμένου, ωρισμέναι δε σκηναί αυτού παρουσιάσθησαν κατά τρόπον προσβάλλοντα το θρησκευτικόν αίσθημα του λαού».
Οι εφημερίδες και οι καλλιτεχνικοί θεσμοί της εποχής τοποθετήθηκαν εν γένει κατά της παράστασης, ακόμα κι αν δεν δικαίωναν την απαγόρευση της από την κυβέρνηση. Η ΒΡΑΔΥΝΗ μίλησε για “λαϊκή εξέγερση”. Η ΕΣΤΙΑ κατονόμασε όσους χειροκρότησαν ως “κομμουνιστές”. Ο Διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου Αιμίλιος Χουρμούζιος αναφέρθηκε σε “ατύχημα”. Ο Άγγελος Τερζάκης μίλησε για “γλώσσα πεζοδρομίου” από τον Ρώτα και “ανεπίτρεπτη διακωμώδηση της Θείας Λειτουργίας” από τον Κουν. Ακόμα και η ΑΥΓΗ κατέκρινε την παράσταση με βαριά λόγια. Ηρωική εξαίρεση τα ΝΕΑ: “Καταδικάζεται πανταχόθεν η απόφαση του Τσάτσου να διακόψει τις παραστάσεις του Αριστοφάνους”. Αλλά ως προς την παράσταση δεν άντεξαν ούτε ΤΑ ΝΕΑ να διαφοροποιηθούν και ο ηρωισμός τέλειωσε νωρίς: “Σύσσωμος η κριτική απορρίπτει ως καλλιτεχνικώς απαράδεκτη την παράστασιν”. Μόνο η ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΕΧΝΗΣ ψέλλισε κάτι θετικό.
Το πνεύμα του ίδιου του έργου, που τόσο εμπνευσμένα αναδείκνυε ο Κουν, καταβυθίστηκε στον συντηρητισμό μιας κοινωνίας που οχτώ χρόνια μετά θα βυθιζόταν στο σκοτάδι της δικτατορίας. Είναι λιγάκι αστείο το ότι όλοι αυτοί οι αρχαιομανείς δεν σκέφτηκαν ποτέ πως, ενώ ο Αριστοφάνης διακωμωδεί από τα νιάτα του θεσμούς και πολιτικά πρόσωπα, υπερβάλλει, βωμολοχεί, και δεν δείχνει κανένα σεβασμό σε θεούς, κυβερνώντες και ήρωες, δεν διανοήθηκε ποτέ κανείς αρχαίος σύγχρονός του να τον τιμωρήσει για όλα αυτά. Έτσι λοιπόν, οι Όρνιθες που πήραν το δεύτερο βραβείο στα Διονύσια του 414 π.Χ. απαγορεύτηκαν στην Ελλάδα του 1959 μ.Χ.
Μέσα σ’ αυτή την άθλια κατάσταση όμως, τη σχεδόν σκοταδιστική, υπήρξε μια μερίδα του πληθυσμού που αντιστάθηκε: οι πολιτικοί γελοιογράφοι. Με πρώτο και καλύτερο τον σκιτσογράφο των Νέων Φωκίωνα Δημητριάδη, που, από εκείνη την παράσταση και μετά, εμφάνιζε πάντοτε στα σκίτσα του τον Κωνσταντίνο Τσάτσο παρέα με μια κότα. Μάλιστα, κάποια στιγμή, συναντήθηκαν οι δυό τους σε μία εκδήλωση, και ο Τσάτσος ρώτησε: «Κύριε Δημητριάδη, γιατί με ζωγραφίζετε πάντα με μια κότα;» και ο Δημητριάδης του απάντησε: «Ένα μυστήριο πράγμα υπουργέ μου, το ίδιο ακριβώς με ρωτά και η κότα».
Για την ιστορία ας καταγράψουμε την εξέλιξη των πραγμάτων: η παράσταση θριάμβευσε στην Ευρώπη, με πολλές προσκλήσεις, περιοδείες και βραβεύσεις όπως το 1962 στο Θέατρο των Εθνών στο Παρίσι. Ο σκληρός λονδρέζος κριτικός Χάρολντ Χόμπσον έγραψε στους Κυριακάτικους Τάιμς στις 17.05.1964: “είναι σχεδόν απίστευτο ότι όταν το έργο πρωτοπαρουσιάστηκε το 414 π.Χ., ο Αριστοφάνης πήρε το δεύτερο βραβείο. Αν το έργο το είχε σκηνοθετήσει και τότε ο Κουν σίγουρα θα έπαιρνε το πρώτο.” Παράλληλα, η μουσική του Μάνου Χατζιδάκι έκανε και σόλο καριέρα, χρησιμοποιήθηκε μάλιστα και από τον Μορίς Μπεζάρ, σε μια δική του εκδοχή του έργου το 1964, στην Όπερα των Βρυξελλών. Ο Φωκίων Δημητριάδης τιμήθηκε με το Α’ Βραβείο στον Παγκόσμιο Διαγωνισμό Πολιτικής Γελοιογραφίας στο Λος Άντζελες το 1961. Τέλος, το 1975 επανήλθε στο Σύνταγμα της Ελλάδας η κατοχύρωση της ελευθερίας της τέχνης, η οποία είχε εξαφανιστεί με συνοπτικές διαδικασίες στο Σύνταγμα του 1952. Κι όποτε η ελευθερία αυτή καταλύεται από θρησκόληπτα, σκοταδιστικά, αυταρχικά άτομα, ομάδες, κράτη, όποτε η ελευθερία αυτή πνίγεται από κάποια δογματική “σωστή πλευρά”, εμείς θα τραγουδάμε:
Πηγές
- https://www.in.gr/2023/07/17/stories/karolos-koun-otan-oi-ornithes-prokalesan-salo-logokrisia-kai-apagoreys
- https://hamlet-talks.com/7320
- https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%8C%CF%81%CE%BD%CE%B9%CE%B8%CE%B5%CF%82_(%CE%BA%CF%89%CE%BC%CF%89%CE%B4%CE%AF%CE%B1)
- https://www.lifo.gr/culture/music/i-istoria-tis-moysikis-toy-manoy-hatzidaki-gia-toys-ornithes-kai-hamogelo-tis
Δείτε / ακούστε
Σχετικές polaroid stories
