(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)
Ο Λεόν Μπυσί (1874 – 1951), απόφοιτος του Πολυτεχνείου, βρέθηκε στην Ινδοκίνα με τα γαλλικά αποικιακά στρατεύματα. Με το που επέστρεψε στη Γαλλία το 1920, άρχισε να ψάχνει τρόπο να γυρίσει πίσω στην – αγαπημένη του πλέον – παράξενη Νοτιοανατολική Ασία. Το μόνο που τον ενδιέφερε ήταν να φωτογραφίζει την Καμπότζη, τη Βιρμανία, το Βιετνάμ, την καθημερινή ζωή σε κοιλάδες και βουνά.
Στάθηκε τυχερός και γνώρισε τον τραπεζίτη Αλμπέρ Καν ο οποίος δέχτηκε να χρηματοδοτήσει ένα νέο ταξίδι του, μάλιστα ενθάρρυνε τον Λεόν Μπυσί να χρησιμοποιήσει και μία φρέσκια τεχνική που είχαν φτιάξει οι αδελφοί Λυμιέρ*, την Autochrome, πρώτη μέθοδο έγχρωμης φωτογράφισης. Το αποτέλεσμα της μεθόδου ήταν διαφάνειες (σαν σλάιντς) που έδιναν μια ονειρική, σχεδόν ζωγραφική, αίσθηση στις εικόνες, θυμίζοντας ιμπρεσιονιστικούς πίνακες.
Κάπως έτσι, ο Λεόν Μπυσί βρέθηκε ξανά στην Νοτιοανατολική Ασία από το 1921 ως το 1931 κι έβγαλε χιλιάδες φωτογραφίες, με τις οποίες ξεκίνησε η συλλογή «Αρχεία του πλανήτη». Τον Ιούλιο του 2022 το Μουσείο Αλμπέρ Καν δημοσίευσε στο διαδίκτυο 1.360 φωτογραφίες του Λεόν Μπυσί. Κοιτάζοντας τις φωτογραφίες αυτές, ταξίδεψα κι εγώ κι έφτασα στη Ζόμια. Όχι μόνο γιατί μια τέτοια φωτογραφία του Λεόν Μπυσί έχει χρησιμοποιηθεί στο εξώφυλλο του συναρπαστικού βιβλίου Η τέχνη του να μην κυβερνιέσαι: μια αναρχική ιστορία της ορεινής Νοτιοανατολικής Ασίας. Αλλά και γιατί η Ζόμια είναι μοναδική και σαν ομορφιά και σαν κοινωνική κατάσταση.
Ευκαιρία λοιπόν για μια ωραία βόλτα, στο χώρο και το χρόνο: με τις εκατοντάχρονες φωτογραφίες του Λεόν Μπυσί στις τσέπες μας και αυτό το εξαιρετικό βιβλίο του καθηγητή του Γέιλ, ανθρωπολόγου, αγρότη και μελετητή της Νοτιοανατολικής Ασίας James Scott στο σακίδιό μας, θα φτάσουμε στη σημερινή Ζόμια.
Τι είναι η Ζόμια;
Η Ζόμια είναι μια περιοχή 2,5 εκατομμυρίων τετραγωνικών χιλιομέτρων, που περιλαμβάνει ό,τι βρίσκεται σε υψόμετρο πάνω από 300 μέτρα από Βιετνάμ ως ΒΑ Ινδία. Εκτείνεται σε πέντε χώρες (Βιετνάμ, Καμπότζη, Λάος, Ταιλάνδη και Βιρμανία) και τέσσερις επαρχίες της Κίνας. Εκεί ζει ένας πληθυσμός περίπου 100 εκατομμυρίων ανθρώπων, με απίστευτη εθνοτική και γλωσσική ποικιλομορφία. Είναι η μεγαλύτερη περιοχή στον κόσμο που οι πληθυσμοί της δεν έχουν ενσωματωθεί σε εθνικά κράτη – μια τεράστια «ζώνη θραύσης» της κρατικής συγκρότησης, όπως κάποτε υπήρξαν ο Καύκασος και τα Βαλκάνια.
Η περιοχή εποικιζόταν για τουλάχιστον δύο χιλιετίες από διαδοχικά κύματα φυγάδων που εγκατέλειπαν τους κρατικούς πυρήνες, τα λεγόμενα «ορυζοκράτη» των κοιλάδων, καταφεύγοντας σ’ αυτή τη δύσβατη ζώνη που ενθάρρυνε την απόκλιση διαλέκτων, εθίμων, θρησκευτικών αντιλήψεων και ταυτοτήτων. Παρότι η Ζόμια είναι ένα από τα πιο μακραίωνα και μεγαλύτερα καταφύγια πληθυσμών που ζουν στη σκιά κρατών αλλά δεν έχουν ενσωματωθεί σε αυτά, αρχίσαμε να τη συναντάμε στη γεωγραφία μας ή και στις ιστορικές σπουδές μόλις τις τελευταίες δεκαετίες.
Ποιοι είναι αυτοί οι άνθρωποι;
Οι «Ζομιανοί» αρχικά ήταν το σύνολο του πληθυσμού της ηπειρωτικής ΝΑ Ασίας, στα ορεινά και στα πεδινά. Τυχαίνει να γνωρίζουμε μερικά πράγματα γι’ αυτούς τους μη κρατικούς, αυτοκυβερνώμενους λαούς, από ευρήματα αρχαιολογικών ερευνών, που υποδηλώνουν αρκετά ευρεία τεχνική εξειδίκευση και πολυπλοκότητα, και ένα πλαίσιο πολιτικά αποκεντρωμένο. Τα βουνά αρχικά ήταν αραιοκατοικημένα και το μεγάλο μέρος αυτών των πληθυσμών ζούσε στα πεδινά, σπανιότερα στις πλημμυρικές πεδιάδες, αλλά όσο τα πρώιμα κράτη, ειδικά των Χαν, επεκτείνονταν σε κοιλάδες κατάλληλες για ορυζοκαλλιέργεια, άρχισαν να δημιουργούνται διάφορα είδη «προσφύγων», που σπρώχτηκαν θέλοντας και μη προς τα βουνά. Κάποιοι δεν είχαν ποτέ ενσωματωθεί σε κρατικές δομές. Άλλοι ήταν υπήκοοι κάποιου κράτους που τρέπονταν σε φυγή για διάφορους λόγους: φόροι, στρατολόγηση, καταναγκαστική εργασία, πόλεμοι, θρησκευτική απείθεια. Υπήρχαν κι εκείνοι που μετακινούνταν για να επιβιώσουν μετά από μια κακή σοδειά η μια επιδημία.
Ο James Scott επιμένει, και μάλλον αποδεικνύει, ότι οι άνθρωποι αυτοί δεν ήταν “βάρβαροι” που ξέμειναν, που ξεχάστηκαν στα βουνά, αλλά επέλεξαν αυτή τη ζωή στη Ζόμια – ένα “παρεπόμενο” τελικά της κρατικής συγκρότησης και επέκτασης. Αυτές οι ορεσίβιες κοινωνίες με τις σκόπιμα απόμερες τοποθεσίες τους, με το μεικτό χαρτοφυλάκιο γλωσσικών και πολιτισμικών ταυτοτήτων, με ποικιλία συνηθειών διαβίωσης στη διάθεσή τους, με την ικανότητα να διασπώνται και να διασπείρονται, και με την ικανότητά τους να σχηματίζουν νέες αντιστεκόμενες ταυτότητες εν ριπή οφθαλμού, μοιάζουν σαν να προορίζονταν να αποτελέσουν το χειρότερο εφιάλτη ενός κράτους.
Πώς ζουν στη Ζόμια;
Ζουν γεωγραφικά απομακρυσμένοι, προσπαθώντας πάντα να έχουν διασφαλισμένη την κινητικότητά τους, αναπτύσσουν στρατηγικές διαβίωσης όπως τροφοσυλλογή με κυνήγι, κοπή και καύση και βέβαια καλλιέργειες και γεωργικές τεχνικές, και φροντίζουν να διαφεύγουν από τις κρατικές δομές. Ούτε φόρους θέλουν να πληρώνουν, ούτε να εργάζονται για ένα κράτος. Το ότι φροντίζουν να διατηρούν την αυτονομία τους, δεν σημαίνει πως δεν αναπτύσσουν σχέσεις με τα κράτη των κοιλάδων.
Οι ζομιανοί ανταλλάσσουν ή πουλάνε στις πεδινές κοινότητες προϊόντα όπως ξυλεία, υλικά για φάρμακα (κέρατο ρινόκερου, ξύλο αλόης κ.λπ.), ρητίνες, βρώσιμες φωλιές πουλιών, μέλι, τσάι, καπνό, όπιο, πιπέρι, και παίρνουν από εκεί αλάτι, αποξηραμένα ψάρια, σιδηρικά, σκεύη, κλωστές και βελόνες.
Ως προς την πολιτική – κοινωνική τους συγκρότηση, άλλοτε βρίσκουμε ακέφαλες ομάδες με ισχυρές παραδόσεις ισότητας και κυρώσεων κατά της ιεραρχίας, όπως οι Άκα, οι Λισού, οι Λάχου, άλλοτε βλέπουμε κοινότητες με κάποιον βαθμό εσωτερικής ιεραρχίας, ίσως και μιμητικής συγκρότησης κράτους. Όμως υπάρχουν κοινά χαρακτηριστικά. Δεν βρίσκουμε μόνιμη ιεραρχική κατάταξη, ακούμε θρύλους για εκδίωξη αρχηγών που έκαναν κατάχρηση της εξουσίας τους, και τέλος βλέπουμε διασπάσεις χωριών σε πιο εξισωτικά τμήματα αν οι ανισότητες απειλούν να γίνουν σημαντικές και μόνιμες.
Μα καλά, είναι δυνατόν να μην ανήκεις σε ένα κράτος;
Εμείς σήμερα, σε μια εποχή στην οποία το κράτος φαίνεται να βρίσκεται παντού και να επιβάλλει τον απόλυτο έλεγχό του, εύκολα ξεχνάμε ότι το να ζει κανείς μέσα στο κράτος ή εκτός κράτους είναι απλώς μια επιλογή, μια επιλογή που είναι δυνατό να αλλάξει ανάλογα με το τι υπαγορεύουν οι περιστάσεις.
Αν κάνουμε ένα βήμα πίσω και διευρύνουμε λίγο την ιστορική μας οπτική, βλέποντας την επαφή με ανθρωπολογικούς όρους και όχι με όρους πολιτισμού κρατών, είναι εντυπωσιακό πόσο πρόσφατη είναι η ιστορία του κράτους.
Ο Homo sapiens υπάρχει στον πλανήτη εδώ και περίπου 200.000 χρόνια, και μόλις 60.000, το πολύ, στη Νοτιοανατολική Ασία. Εκεί οι πρώτες μικρές συγκεντρώσεις πληθυσμών δεν εμφανίζονται νωρίτερα από την 1η χιλιετία πριν από την Κοινή Εποχή* και δεν αντιπροσωπεύουν παρά μια κηλίδα στο ιστορικό τοπίο, αδύναμη και εφήμερη. Με άλλα λόγια, η απουσία κρατικών δομών αποτελεί ιστορικά τη συνήθη ανθρώπινη κατάσταση, οπότε είναι απολύτως δυνατόν να μην ανήκεις σε ένα κράτος.
Ποια είναι η προοπτική της Ζόμιας;
Είναι γεγονός πως η Ζόμια υπήρξε κυρίως λόγω του πλεονεκτήματος που της παρείχε η γεωγραφική της απομόνωση. Πέρα απ’ αυτό, αντιστάθηκε όσο γινόταν στα εγχειρήματα κρατικής συγκρότησης και εθνικής οικοδόμησης, μια αντίσταση που έγινε περισσότερο ορατή μετά τον Β Παγκόσμιο πόλεμο, όταν η Ζόμια αποτέλεσε το επίκεντρο αποσχιστικών κινημάτων, διεκδικήσεων για τα δικαιώματα των αυτοχθόνων, εξεγέρσεων κ.λπ. Όμως η δύναμη των κρατών να αναπτύσσουν τεχνολογίες που εξαλείφουν τις αποστάσεις – σιδηροδρόμους, δρόμους, αεροδιαδρόμους, τηλέφωνο, τηλέγραφο και τώρα την τεχνολογία της πληροφορίας – άλλαξε τη στρατηγική ισορροπία δυνάμεων μεταξύ των αυτοδιοικούμενων λαών και των κρατών. Τα πράγματα μάλλον είναι δύσκολα.
————————————————————-
Διάβασα πως οι απόψεις του James Scott έχουν τόσους υποστηρικτές όσους αρνητές. Λογικό το βρίσκω. Βρίσκω επίσης λογικό τα γύρω κράτη να θέλουν να εξαπλωθούν στο τεράστιο και φοβερά πλούσιο οικοσύστημα της Ζόμιας. Να εκμεταλλευτούν τόσα εκατομμύρια ανθρώπων επίσης… Δεν ξέρω αν οι εναπομείναντες Ζομιανοί στις σημερινές συνθήκες επιλέγουν την ελευθερία τους ή ένα καλό κινητό, ό,τι κι αν θέλουν είναι κατανοητό, ποιος από μας μπορεί να τους κρίνει; Πάντως ο οικονομολόγος Edward Stringham λέει πως οι κοινωνίες χωρίς κράτος όπως η Ζόμια αποκρούουν και σήμερα με επιτυχία τα κράτη χρησιμοποιώντας την τοποθεσία τους, τις δικές τους μεθόδους παραγωγής και την πολιτισμική τους αντίσταση. Ελπίζω να μαθαίνουμε νέα.
Σημειώσεις
*Η Κοινή Εποχή (Κ.Ε. ή ΚΠ) είναι το σύστημα χρονολόγησης που ξεκινά από το έτος 1, ταυτιζόμενο χρονικά με το «μετά Χριστόν» (μ.Χ.) σύστημα, αλλά με ουδέτερο θρησκευτικά χαρακτήρα. Επειδή ο συγγραφέας χρησιμοποιεί αυτή την τυποποίηση, δεν ήθελα να την αλλάξω.
*Φυσικά οι αδερφοί Λυμιέρ που αναφέρονται στο κείμενο δεν είναι άλλοι από τους Λουί Ζαν και Ωγκύστ Μαρί Λουί Νικολά, τους εφευρέτες του κινηματογράφου.
Πηγές
- Η τέχνη του να μην κυβερνιέσαι: μια αναρχική ιστορία της ορεινής Νοτιοανατολικής Ασίας, James Scott, Μτφρ. Αλ. Μανωλάτος, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης
- https://angkordatabase.asia/authors/l%C3%A9on-busy
- https://en.wikipedia.org/wiki/Southeast_Asian_Massif
- https://www.aftoleksi.gr/2024/08/16/zomia-anarchiki-chora-tin-opoia-akoysame-pote/
Δείτε
Ένα φιλμάκι του Λεόν Μπυσί, έναν παραδοσιακό χορό σε βασιλικό παλάτι το 1921. Όχι στην ελεύθερη περιοχή της Ζόμιας, προφανώς, αλλά είναι όνειρο!
Σχετικές Polaroid stories
