«Όποιος κι αν είναι ο σκοπός που υπερασπιζόμαστε, θα παραμείνει πάντα ατιμασμένος από το τυφλό μακελειό ενός αθώου πλήθους» – Αλμπέρ Καμύ

(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)

Φέτος το καλοκαίρι άφησα στην άκρη τη φοβία μου παιδιόθεν για τη λέξη “πατρίδα” και διάβασα την Πατρίδα του βάσκου συγγραφέα Φερνάντο Αραμπούρου, ένα βιβλίο που έχει στο φόντο του την αυτονομιστική εθνικιστική οργάνωση ΕΤΑ που έδρασε σαν αντάρτικο πόλης ή σαν τρομοκρατία πόλης για πάνω από πέντε δεκαετίες, μια δράση που επέφερε τουλάχιστον 800 νεκρούς, και πολλούς τραυματίες, απαγωγές και καταστροφές. Όχι πως δεν θα υπήρξαν αιτίες για την ίδρυσή της οργάνωσης, πάντα υπάρχουν, η δράση της ξεκίνησε άλλωστε το 1959, επί της δικτατορίας του Φράνκο, χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν ενσωμάτωσε στους στόχους της και η ίδια εθνικιστικά στοιχεία που έρχονταν από τα πρώτα βασκικά κινήματα και μιλούσαν μέχρι και για ανωτερότητα των βάσκων… Είναι γεγονός πως όλα τα χρόνια της δικτατορίας, δεν ξέρω για πριν, ο βασκικός πολιτισμός καταπιέστηκε, και η βασκική γλώσσα απαγορεύτηκε. Η απαγόρευση της γλώσσας που μιλάνε οι άνθρωποι, όπου κι αν συμβαίνει αυτό, στην Ισπανία, στην Ελλάδα, στην Τουρκία, παντού, είναι ανατριχιαστική, να απαγορέψεις στους ανθρώπους να λένε καλημέρα, να αγοράζουν ψωμί, να τραγουδάνε στη γλώσσα που έμαθαν… Φρίκη. Αλλά φρίκη είναι και να θεωρήσεις πως όποιος δεν μιλάει βασκικά (ή ελληνικά ή ρώσικα) είναι εχθρός!

Φρίκη μπορεί να είναι και ο τρόπος που επιλέγεις να αντισταθείς ή να διεκδικήσεις. Ανεξάρτητα πώς και πότε ξεκίνησε η ΕΤΑ, επέλεξε την ένοπλη βία και το αντάρτικο πόλης ως τρόπο δράσης ακόμα και μετά το τέλος της δικτατορίας του Φράνκο, και όταν η βασκική γλώσσα είχε αναγνωριστεί και γίνονταν βήματα συνεργασίας. Αιτίες πολέμου υπάρχουν πάντα, ή μπορείς και να φτιάξεις μερικές. Αλίμονό μας όμως αν δεχτούμε και νομιμοποιήσουμε ως «ιερό δικαίωμα» τις σφαγές αθώων, τα τυφλά χτυπήματα, τις βόμβες σε παιδικές χαρές, κλαμπ διασκέδασης, μουσικά φεστιβάλ, εμπορικά κέντρα. Όχι μόνο νομιμοποιούμε με αυτόν τον τρόπο το Μίσος – ξέρετε, έγραφε ο Καμύ στον Επαναστατημένο Άνθρωπο «άλλο ο πόλεμος κι άλλο το Μίσος» – αλλά και βάζουμε ταφόπλακα σε κάθε όνειρο να χτίσουμε κάποτε κάπως έναν καλύτερο κόσμο.  

Η Πατρίδα του Αραμπούρου δεν είναι ιστορικό ούτε πολιτικό βιβλίο και δεν παίρνει απόλυτη θέση, μας καλεί να πάρουμε θέση οι ίδιοι, παραθέτοντας “απλώς” μια ιστορία δύο οικογενειών σε ένα βασκικό χωριό. Πέραν της ωραίας γραφής του συγγραφέα και του εκπληκτικού τρόπου που παρουσιάζει όλες τις οπτικές των χαρακτήρων του, η Πατρίδα είναι αξιομνημόνευτη γιατί μας εισάγει στον αληθινό κόσμο των αληθινών ανθρώπων, πώς δηλαδή ζουν την Ιστορία οι καθημερινοί άνθρωποι όλων των πλευρών, όχι μόνο οι αποκεί, οι “εχθροί”, αλλά και οι αποδώ, αυτοί που ξυπνάνε το πρωί να πάνε στη δουλειά τους, αρρωσταίνουν, χρωστάνε το νοίκι, θέλουν να ερωτευτούν, να πάνε ένα ταξίδι, να βγουν για τα ποτάκια τους, ενώ δίπλα τους, στο πλαϊνό διαμέρισμα ίσως, μαίνεται ένας ύπουλος πόλεμος, ετοιμάζεται μια βόμβα ή γίνεται πολεμική κατήχηση. Σε αυτόν τον ύπουλο πόλεμο δεν ξέρεις πότε θα σε χαρακτηρίσει η ΕΤΑ και κάθε ΕΤΑ «προδότη» – ενδεχομένως επειδή δεν πλήρωσες στην ώρα σου το μηνιάτικο υποχρεωτικό μπαξίσι, κάτι σαν αυτό που παίρνουν οι νονοί της νύχτας δηλαδή – κι αν συμβεί αυτό και δεις το όνομά σου γραμμένο σε σύνθημα στον τοίχο ξέχνα τα όλα, κομμένες οι καλημέρες των γειτόνων και των φίλων, κομμένες οι δουλειές, κομμένα τα ποτά στην παμπ, γίνεσαι ένας Απόβλητος, ένας Μόνος. Άλλο ένα μυθιστόρημα με είχε εντυπωσιάσει τόσο ως προς αυτή τη μοναξιά όταν ζεις μέσα στα οδοφράγματα, σε αυτή την παράλογη συνθήκη της εμπόλεμης ζώνης σε καιρό ειρήνης, ο Γαλατάς της Άννα Μπερνς. Εκεί δεν κατονομάστηκε ποτέ η χώρα, η «πατρίδα» αν προτιμάτε, αλλά όλοι ξέραμε πως είναι η Βόρεια Ιρλανδία. Μια κοπέλα λοιπόν, μια φανατική αναγνώστρια που διάβαζε και όταν περπατούσε στο δρόμο, ατύχησε να τη διαλέξει ένας από τους αρχηγούς του αγώνα, κι εκείνη δεν τον ήθελε. Πράγμα αδιανόητο και ως εκ τούτου αδύνατον και ως εκ τούτου επικίνδυνο.

Επικίνδυνη μπορεί να χαρακτηριστεί κάθε κατάσταση όταν ζεις εντός οδοφραγμάτων ή εντός τρομοκρατικής ζώνης ή εκτός λογικής, κυρίως για όσους έχουν αποφασίσει, όχι, λάθος, καθημερινά αποφασίζουν, να σκέφτονται με το δικό τους μυαλό. Όταν υπάρχει μόνο μια “σωστή θρησκεία” και μια “εσφαλμένη θρησκεία” είναι αδιανόητο να είσαι χωρίς θρησκεία. Όπου θρησκεία, βάλτε οποιοδήποτε δόγμα, ή και ιδέα.

Και με τα δύο βιβλία στο μυαλό μου, σκέφτομαι τους ανθρώπους που, επειδή γεννήθηκαν στην αποδώ πλευρά ενός οδοφράγματος, πραγματικού ή νοητού, εγκλωβίζονται στο περιβάλλον αυτών των «ιερών αγώνων» χωρίς οι ίδιοι να το έχουν θελήσει ή, πιο συχνά ίσως, όταν δεν το θέλουν πια, και αναπτύσσεται μέσα μου μια αλληλεγγύη γι’ αυτούς. Προσπαθώ να βάλω τα πράγματα σε μια σειρά:

1. Δεν τους αναγνωρίζεται κανένα μειοψηφικό δικαίωμα. Πρακτικά δεν μπορεί να υπάρχει μειοψηφική άποψη, η διαφορετικότητα είναι προδοσία.
2. Είναι προδιαγεγραμμένη η καθημερινότητά τους και το μέλλον τους, ακόμα κι αν πρόκειται για απλά πράγματα, από ποιον φούρνο θα ψωνίσουν, με ποιον θα βγουν ραντεβού. Δεν μπορούν να ερωτευτούν «εχθρό», δεν μπορούν να μην ερωτευτούν «αρχηγό».
3. Ζουν καθημερινά με το φόβο μη γίνουν στόχος – όπως στο βιβλίο του Αραμπούρου – ή μη βρεθούν τυχαία στο σημείο που θα σκάσει η βόμβα. Ένας άλλος λογοτεχνικός ήρωας, αυτός στη σειρά αστυνομικών βιβλίων του Μακ Κιντ, πριν μπει στο αυτοκίνητό του στο Μπέλφαστ ελέγχει για βόμβα. Κάθε φορά σκύβει να ελέγξει. Κάθε φορά σκύβει να ελέγξει για βόμβα.
4. Με το πέρασμα των χρόνων, σχεδόν ξεχνιέται το γιατί σκάνε οι βόμβες, απλώς συμβαίνει, σαν καθημερινή συνήθεια, που απλώς διαμελίζει, καίει, σκοτώνει.
5. Η βία εντάσσεται στην καθημερινότητα τόσο, που σχεδόν δεν αποζητάς την ειρηνική ζωή, σχεδόν δεν τη θυμάσαι, μπορεί και να μην την έζησες καν.
6. Οι νέες γενιές παιδιών μεγαλώνουν έτσι, διδάσκονται ποιος είναι ο εχθρός, και γίνονται οι νέοι φορείς του Μίσους, μίσος που, από ένα σημείο και μετά, θεωρείται φυσική κατάσταση.
7. Μαθαίνουν όλοι και όλα να υποτάσσονται στο Στόχο, πράγμα που κάνει τη σκέψη μονοδιάστατη, απλοϊκή, αλλά και βάρβαρη. Διάβασα σε μια συνέντευξη του συγγραφέα της Πατρίδας να περιγράφει τη βασική πεποίθηση των μελών της ΕΤΑ: «έχω έναν στόχο, αυτός ο στόχος είναι δίκαιος, άρα τα πάντα επιτρέπονται για την επίτευξή του».
8. Τα “πάντα” που επιτρέπονται για την επίτευξή του στόχου είναι ακριβώς τα τυφλά μακελέματα εντός ή εκτός επικράτειας, ούτε που φαντάζομαι τι κάνει αυτό στο μέσα ενός ανθρώπου, να επιχαίρει για το βίαιο θάνατο παιδιών που χορεύουν κάπου μακριά ή για την εν ψυχρώ εκτέλεση ενός γείτονα…
9. Καθώς η κοινότητα γίνεται όλο και πιο κλειστή, τα κανάλια ενημέρωσης γίνονται το εξής ένα.
10. Οι φήμες και ο ανορθολογισμός κυριαρχούν.
11. Οι αρχηγοί γίνονται απόλυτοι άρχοντες. Οι αυλικοί τους γίνονται εξουσία.
12. Είσαι υποχρεωμένος να συμφωνείς, υποχρεωμένος να δίνεις, υποχρεωμένος να προσκυνάς αυτή τη νέα εξουσία.
13. Φοβάσαι. Και συνηθίζεις να ζεις με το φόβο.
14. Και βολεύεσαι. Αναθέτοντας τις αποφάσεις σε άλλους, ακόμα και για το αν ο ουρανός είναι πάντα γαλανός, όπως λέει η Άννα Μπερνς: «Ξέραμε βέβαια ότι ο ουρανός μπορούσε να είναι κι άλλα χρώματα, αλλά γιατί να το παραδεχτούμε; Ήταν η σύμβαση: να μην παραδέχεται κανείς λεπτομέρειες, γιατί η παραδοχή τέτοιων λεπτομερειών θα σήμαινε επιλογή, και η επιλογή θα σήμαινε ευθύνη, και ευθύνη θα σήμαινε βάρος…. κι αν τελικά δεν μπορούσαμε να το σηκώσουμε αυτό το βάρος; Αν δεν καταφέρναμε να τα βγάλουμε πέρα με τις συνέπειες, αν βλέπαμε περισσότερα απ’ όσα θα μπορούσαμε να κουμαντάρουμε; Καλύτερα να μην το δοκιμάσουμε καθόλου, αυτό υπερίσχυε, κι έτσι ο ουρανός θα είχε πάντα χρώμα γαλανό.»

Όμως, αυτό όλο δεν είναι μια τοξική δυστοπία; Τι σόι επανάσταση είναι αυτή, τι σόι εξέγερση, το σόι αντίσταση όταν δημιουργεί και συντηρεί μια δυστοπία; Και άραγε, είναι καταδικασμένες πάντα οι επαναστάσεις, όταν γίνονται καθεστώς;

—————————————————-

Η Πατρίδα αφηγείται την ιστορία δύο οικογενειών σ’ ένα χωριό λίγο έξω από το Σαν Σεμπαστιάν από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 έως το 2011, μετά τον τερματισμό της δράσης της ΕΤΑ. Οι δύο οικογένειες αρχικά υπήρξαν αδερφικοί φίλοι αλλά διάφορες συγκυρίες και επιλογές τούς τοποθέτησαν σε αντίπαλα στρατόπεδα. Ένα βιβλίο εφτακοσίων σελίδων χωρίζεται σε πολλά μικρά κεφάλαια, που το καθένα παρουσιάζει την εξέλιξη της ιστορίας, με πολλά μπρος πίσω στο χρόνο, όπως την έζησαν τα διάφορα μέλη των οικογενειών. Λιτή γραφή, χωρίς φόρτιση, χωρίς μελό. Ο Αραμπούρου στο βιβλίο δεν ασχολείται με τις αιτίες, μόνο λίγο αναφέρεται. Νομίζω πως αυτό γίνεται εύστοχα, επειδή ήδη στο χρονικό ξεκίνημα του βιβλίου η ΕΤΑ μετράει πολλά χρόνια δράσης, οι ήρωες έχουν πια ζήσει μέσα σ’ αυτό, κάποιοι έχουν γεννηθεί μέσα σ’ αυτό, είναι το φυσικό τους περιβάλλον, δεν έχει πια σημασία να είναι δίκαιο ή όχι, δεν τους ζητήθηκε ποτέ η γνώμη τους αν είναι δίκαιο ή όχι. 

Νιώθοντας πως χρωστάω έναν επίλογο στο κείμενο, φωνάζω ναι, είναι πάντα καταδικασμένες οι επαναστάσεις όταν γίνονται καθεστώς και ναι, είναι πάντα ατιμασμένος ο σκοπός που υπερασπιζόμαστε, όταν προκαλεί το τυφλό μακελειό ενός αθώου πλήθους. Το είπε με τον δικό της τρόπο η ηρωίδα του Γαλατά, που την κατηγορούσε το επαναστατικό καθεστώς για την αναγνωστική της μανία: «Λέτε ότι είναι εντάξει όταν γύρω μας γίνονται εκρήξεις με το semtex* αλλά δεν είναι εντάξει για μένα να διαβάζω δημόσια;» Και ο Αλμπέρ Καμύ, από το μακρινό 1951, ευχόταν: “Το επαναστατικό πνεύμα στην Ευρώπη μπορεί επίσης να στοχαστεί πάνω στις αρχές του, ν’ αναρωτηθεί ποια παρέκκλιση το οδηγεί στον χαμό της τρομοκρατίας και του πολέμου, και να ξαναβρεί, μαζί με τις αιτίες της εξέγερσής του, την πίστη του σε τούτες τις αρχές”. Μετά από δύο τρίτα ενός αιώνα, ας στοχαστούμε τις αρχές μας λοιπόν: “Βόμβα στην τσέπη” ονομάζει η Ούρσουλα Λε Γκεν την τρομοκρατία – που είναι τρομοκρατία όποιο όνομα κι αν δίνει η ίδια στον εαυτό της, λέει – και προτάσσει την αρχή της συνεργασίας μεταξύ των ανθρώπων, δηλαδή την αλληλεγγύη και την αμοιβαία βοήθεια. Για να δούμε.

 

 

Πηγές

1. Πατρίδα, Φερνάντο Αραμπούρου, Μτφρ. Τ. Σπερελάκη, Εκδ. Πατάκη
2. Ο γαλατάς, Anna Burns, Μτφρ. Μ. Αγγελίδου, Εκδ. Gutenberg
3. Σκέψεις για την τρομοκρατία, Αλμπέρ Καμύ, Μτφρ. Ν. Καρακίτσου, Εκδ. Καστανιώτη
4. Ο επαναστατημένος άνθρωπος, Αλμπέρ Καμύ, Μτφρ. Ν. Καρακίτσου, Εκδ. Πατάκη
5. Σειρά αστυνομικών βιβλίων του Αντριαν ΜακΚιντ, με τον αστυνόμο Ντάφι, εκδ Οξύ
6. Οι δώδεκα κατευθύνσεις του ανέμου, Ούρσουλα Λε Γκεν, μτφρ. Γ. Μπαρουξής, εκδ. Αίολος

Για τις φωτογραφίες

Η κεντρική φωτογραφία είναι από την ανακοίνωση της ΕΤΑ για οριστική παύση πυρός, στις 20.10.2011.

Για τις άλλες φωτογραφίες, το σκέφτηκα πολύ. Τελικά αποφάσισα να προσθέσω στο κείμενο εικόνες από διάφορες τρομοκρατικές επιθέσεις σε όλο τον κόσμο, που στον παρακάτω πίνακα παρατίθενται ανάλογα με τον αριθμό θυμάτων τους. Παρεμβάλλονται φωτογραφίες της Χαμάς, του Μπρέιβικ, του ISIS, του real IRA.

Θέση	Περιστατικό	Έτος	Τοποθεσία	Εκτιμώμενοι νεκροί	Υπεύθυνοι / Οργάνωση
1	Επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου	2001	ΗΠΑ (Νέα Υόρκη, Ουάσιγκτον, Πενσυλβάνια)	~2.996	Αλ Κάιντα
2	Επίθεση της 7ης Οκτωβρίου	2023	Ισραήλ (νότιες κοινότητες, Re’im κ.ά.)	~1.200	Χαμάς
3	Κατάληψη σχολείου Μπεσλάν	2004	Ρωσία	~334	Τσετσένοι αυτονομιστές
4	Έκρηξη Air India Flight 182	1985	Ατλαντικός	329	Σιχ αυτονομιστές (Babbar Khalsa)
5	Διπλή βομβιστική επίθεση στη Βηρυτό, η μία στην πρεσβεία των ΗΠΑ	1983	Λίβανος	~307	Ισλαμική Τζιχάντ / Hezbollah
6	Βομβιστικές επιθέσεις του Πάσχα (Easter Sunday)	2019	Σρι Λάνκα	~270	National Thowheeth Jama’ath (δεσμοί με ISIS)
7	Pan Am Flight 103 (Lockerbie)	1988	Σκωτία	~270	Λίβυοι πράκτορες (καθεστώς Καντάφι)
8	Επιθέσεις σε πρεσβείες ΗΠΑ	1998	Κένυα & Τανζανία	~224	Αλ Κάιντα
9	Βομβιστικές επιθέσεις στο Μπαλί	2002	Ινδονησία	~202	Jemaah Islamiyah (Αλ Κάιντα)
10	Επιθέσεις στη Μαδρίτη (τρένα)	2004	Ισπανία	191	Ισλαμιστές εξτρεμιστές
11	Επιθέσεις στο Παρίσι (Bataclan)	2015	Γαλλία	~130	ISIS
12	Επίθεση Νορβηγίας (Όσλο & Οτογιά)	2011	Νορβηγία	77	Άντερς Μπρέιβικ (ακροδεξιός)
13	Επιθέσεις στο Λονδίνο (μετρό & λεωφορείο)	2005	Ηνωμένο Βασίλειο	52	Ισλαμιστές εξτρεμιστές (Al Qaeda-inspired)
15	Βομβιστική επίθεση στο Όμα (Omagh bombing)	1998	Βόρεια Ιρλανδία	29	Real IRA (παρακλάδι του IRA)
14	Επίθεση στο εμπορικό κέντρο Hipercor	1987	Βαρκελώνη, Ισπανία	21	ETA

Τη λίστα αυτή την πήρα από το Chatgtp ζητώντας κατάλογο των πιο αιματηρών τρομοκρατικών επιθέσεων. Η επίθεση της 07.10 στο Ισραήλ δεν υπήρχε στην αρχική λίστα, μόλις το επισήμανα η αγαπητή AI μου είπε «τι ωραία ιδέα!». Επίσης, δεν υπήρχε το Μπατακλάν, ξανά «τι ωραία ιδέα». «Ωραία ιδέα» και ο Μπρέιβικ. ΙΡΑ και ΕΤΑ τα ζήτησα εγώ επίσης, λόγω του θέματος του άρθρου. 

Σημείωση

*Το Semtex είναι ένα πλαστικό εκρηκτικό που αναπτύχθηκε στην Τσεχοσλοβακία το 1958 και περιέχει συστατικά όπως το RDX και το PETN. Είναι ένα ελαιώδες, άοσμο, αδιαφανές και σταθερό εκρηκτικό, που μπορεί εύκολα να διαμορφωθεί και να μεταφερθεί. Έγινε ιδιαίτερα γνωστό και χρησιμοποιήθηκε ευρέως από τρομοκρατικές οργανώσεις λόγω της ευκολίας χρήσης και μεταφοράς του.