(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)

1. Στην καμπή του περασμένου αιώνα, στο σιδεράδικο του επαναστάτη σοσιαλιστή Αλεσάντρο Μουσολίνι στο χωριό Πρεντάπιο του Φορλί, έδιναν κι έπαιρναν οι συζητήσεις για την ιταλική επανάσταση, τον Μπλανκί, τον Γαριβάλδη, τον Μαρξ και τον Μπακούνιν. Ο Αλεσάντρο ήταν αυτοδίδακτος, ενώ η γυναίκα του, Ρόζα, ήταν η δασκάλα του χωριού. Στο γιο τους, που γεννήθηκε το 1883, έδωσαν το όνομα Μπενίτο – Αμαλκάρε – Αντρέα για να τιμήσουν έναν μεξικανό επαναστάτη και δύο ιταλούς σοσιαλιστές.
2. Το 1902 ο νεαρός Μπενίτο Μουσολίνι έφυγε στην Ελβετία για να αποφύγει τη στρατιωτική του θητεία. Εκεί δραστηριοποιήθηκε σαν επαναστάτης σοσιαλιστής, δημοσίευσε τα πρώτα του άρθρα σε εφημερίδες όπως «Το μέλλον του εργάτη» και έγινε Γραμματέας της Συνομοσπονδίας Οικοδόμων της Λοζάνης. Στην Ελβετία συναναστράφηκε σίγουρα με διεθνείς σοσιαλιστικές προσωπικότητες, ίσως και με τον Καρλ Λίμπκνεχτ και τη Ρόζα Λούξεμπουργκ (έτσι διάβασα αλλά χωρίς κανένα σχετικό στοιχείο).

Και πάμε δυνατά!

3. Με τη διάσπαση του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος το 1912 οι ρεφορμιστές αποπέμπονται, ενώ ο Μουσολίνι συντάσσεται με την ταξική φράξια και αναλαμβάνει το κεντρικό όργανο του κόμματος, την εφημερίδα “Avanti”. Το τιράζ ανεβαίνει πολύ γρήγορα από τα 20.000 φύλλα στα 100.000. Οι τρανταχτοί τίτλοι του Μουσολίνι είναι τρανταχτοί, πουλάνε.
4. Το 1915 φτιάχνει τη δική του εφημερίδα, την Popolo D’ Italia, γεμάτη αποφθέγματα των Ιακωβίνων. Εδώ ξεκινάει τα Μανιφέστα του, και, μαζί με τον ταξικό αγώνα και τον προλεταριακό διεθνισμό που αναμασιούνται όλη την ώρα στις σελίδες της εφημερίδας, αρχίζει να προβάλλεται ΚΑΙ η νέα φρασεολογία. «Η ταξική πάλη είναι μια σκέτη φράση, αδύναμη και άγονη, όσο ένας λαός δεν ζει μέσα στα ίδια τα δικά του γλωσσικά και φυλετικά όρια, και εφόσον δεν έχει λύσει το θέμα των εθνοτήτων» γράφει στο Πρώτο Μανιφέστο του. Γράφει πως είναι αναγκαίο «να εκτελεστούν μερικοί δεκάδες βουλευτές και να κλειστούν στις φυλακές μερικοί πρώην υπουργοί». Συκοφαντεί τους παλιούς του συντρόφους ως κατασκόπους και ως «ξένο σώμα» για το ιταλικό προλεταριάτο. «Εμείς» θα προωθήσουμε και θα νικήσουμε τον πόλεμο απέναντι στην «αντίδραση», στον «κληρικαλισμό», στην «μπουρζουαζία». Και ποιοι είμαστε «εμείς»; Στην αρχή ο «λαός». Σιγά σιγά, η πρωτοπορία, δηλαδή οι οπαδοί του ιδίου, δηλαδή οι φασίστες, οι υπέρμαχοι μιας «Νέας Τάξης». Από την εφημερίδα Popolo D’ Italia εξαφανίζονται τα αποφθέγματα των Ιακωβίνων. Μένει ο υπότιτλος «σοσιαλιστική καθημερινή εφημερίδα», που σε λίγο γίνεται «Όργανο Αγωνιστών και Παραγωγών» και στο τέλος γίνεται σκέτο «Ιδρυτής – Μπενίτο Μουσολίνι».
5. Μετά τον Α Παγκόσμιο Πόλεμο, και στον απόηχο της νίκης των μπολσεβίκων στη Ρωσία, ο Μουσολίνι εντυπωσιάζεται από τον Λένιν και η Ιταλία βράζει. Μία από τις πρώτες καταλήψεις εργοστασίων, αν όχι η πρώτη, οργανώνεται από τους οπαδούς του Μουσολίνι στην επαρχία Μπέργκαμο. Ο Μουσολίνι πάει αυτοπροσώπως στην κατάληψη του εργοστασίου και βγάζει πύρινο λόγο: «Εσείς στέκεστε εδώ στο έδαφος της τάξης σας αλλά δεν ξεχνάτε το έθνος… Διδάσκετε στους βιομήχανους πως η φιγούρα του παλιού, του άπληστου και εκμεταλλευτή βιομήχανου θα πρέπει να κάνει τόπο στον καπετάνιο βιομήχανο, που θα μπορεί να αξιώνει τα αναγκαία για τον εαυτό του αλλά δεν θα επιτρέπει να φέρνει αθλιότητα στους άλλους δημιουργούς του πλούτου». 13 Απρίλη του 1919 γίνεται η πρώτη επίθεση φασιστικών συμμοριών εναντίον μιας πορείας των σοσιαλιστών στο Μιλάνο. Οι φασίστες καταστρέφουν τα γραφεία του Avanti, του οργάνου στο οποίο ξεκίνησε την «καριέρα» του ο Μουσολίνι. Το παλιό του κόμμα, το σοσιαλιστικό, το χαρακτηρίζει ως «το μοναδικό αντιδραστικό κόμμα της Ιταλίας».

6. Στις αρχές του 1922 ο Μουσολίνι δίνει στην επιθεώρηση «Ιεραρχία» τους ορισμούς του για τη δεξιά και την αριστερά. Δεξιά η μοναρχία, η παράδοση και ο καπιταλισμός. Αριστερά η δημοκρατία, ο σοσιαλισμός, η φουτουριστική τέχνη. Ο ίδιος κατατάσσει ακόμη τον εαυτό του στην αριστερά. Αλλά ο αέρας γυρίζει, και το αντιλαμβάνεται γρήγορα. Την ίδια χρονιά αλλάζει: «Αν ο 19^ος αιώνας ήταν ο αιώνας της επανάστασης, ο 20^ος θα είναι ο αιώνας της παλινόρθωσης. Η παλινόρθωση θέλει συγκεκριμένες πράξεις: το όργιο της απειθαρχίας θα σταματήσει, θα σταματήσει και ο ενθουσιασμός για κοινωνικούς και δημοκρατικούς μύθους…». Δεν παραιτείται από την επαναστατική φρασεολογία, ίσα ίσα όλο αυτό το αποκαλεί επανάσταση.

Κάπου εδώ, μετά από μακροχρόνιους δισταγμούς, ο Σύνδεσμος Ιταλών Βιομηχάνων αποφασίζει μεγαλύτερες παροχές υπέρ του φασιστικού κινήματος.

7. Το Μάρτιο του 1922 οι φασίστες αρχίζουν απροκάλυπτες και θορυβώδεις πραξικοπηματικές ενέργειες. Γκρεμίζουν την Αυτόνομη Κυβέρνηση του Φιούμε, εισβάλλουν στη Φεράρα και με τη βία των όπλων επιβάλλουν τη δημιουργία θέσεων εργασίας για ανέργους, τρέπουν σε φυγή το λαομίσητο νομάρχη της Μπολόνια, καταστρέφουν εγκαταστάσεις σοσιαλιστικών συνδικάτων στην Κρεμόνα, μπαίνουν στη Ραβένα. Κηρύσσεται αντιφασιστική γενική απεργία, αλλά οργανώνονται από τους φασίστες μαχητικές συμμορίες από απεργοσπάστες που παριστάνουν τους «υπερασπιστές της εργασιακής ελευθερίας». Αναγκάζουν τους σιδηροδρομικούς να γυρίσουν στη δουλειά, με τις επιδοκιμασίες βεβαίως της σιωπηρής πλειοψηφίας, των καταναλωτών. Η αριστερά έχει ηττηθεί. Τα κόμματα του Κέντρου αρχίζουν να περιτριγυρίζουν τον Μουσολίνι, ο αστικός τύπος αρχίζει να ωραιοποιεί τις ακρότητες. Ο λαός αρχίζει να ενδίδει. Όποιος δεν ενδίδει με τη θέλησή του, εξαναγκάζεται με τις επιδρομές, τους ξυλοδαρμούς, το πιστολίδι.
8. Τη νύχτα προς την 28^η Οκτωβρίου οι φασιστικές Φάλαγγες ξεκινούν την πορεία προς τη Ρώμη, ενώ ο Μουσολίνι περιμένει ήσυχος στα γραφεία του Popolo d’ Italia στο Μιλάνο. Απορρίπτει, ως αληθινό ταξικό παληκάρι, τα τέσσερα υπουργεία που του υπόσχονται, αξιώνει το σύνολο της εξουσίας. Στο ίδιο πνεύμα και ο Σύνδεσμος Ιταλών Βιομηχάνων. Ο Μουσολίνι φτάνει στη Ρώμη στις 30 του μηνός, με τη φασιστική στολή του μεταβαίνει στο Κυρινάλιο. Μόνο σε μια εργατική συνοικία οι εργάτες αντιστέκονται στους φασίστες, και υπάρχουν 13 νεκροί. Στις 31 του Οκτώβρη οι φασίστες περνάνε έξω από τα βασιλικά ανάκτορα, ενώ στρατιωτικοί όλων των βαθμίδων συρρέουν για να ενισχύσουν την πορεία. Η δικτατορία του Μουσολίνι έχει αρχίσει. Το σοσιαλιστικό εργατικό κίνημα βγαίνει στην παρανομία, ενώ τα συνδικάτα ευθυγραμμίζονται με το φασιστικό καθεστώς.
9. Ο Μουσολίνι δεν παραιτείται από την επαναστατική του φρασεολογία ποτέ. Επτά χρόνια μετά λέει: «Ενώ ο εργαζόμενος λαός προσβλέπει με αυξανόμενη συμπάθεια στο φασισμό, τα λείψανα της φιλελεύθερης μπουρζουαζίας παραμένουν ανυπότακτα». Ο Μουσολίνι σε όλη τη διάρκεια της κυριαρχίας του χαρακτήριζε το καθεστώς του «προλεταριακό». Σε αντίθεση με τον Χίτλερ, ο ιταλικός φασισμός περιφρονούσε τον όρο «σοσιαλισμός», που το χιτλερικό καθεστώς καταχράστηκε ανενδοίαστα. Τα φασιστικά έντυπα συνήθιζαν να γράφουν ότι η «Νέα Τάξη» έβαλε τέλος στο χάος προς το συμφέρον της εργατιάς, ότι ο Μουσολίνι υπήρξε ένας «επαναστάτης εργάτης» που διατύπωσε το πρόγραμμά του σε μια συνέλευση των εργατών μετάλλου στο Ντάμινε πολύ πριν την ίδρυση των Fasci, κι ότι ο φασισμός δεν είναι εθνικιστικό κίνημα αλλά διεθνιστικό, απόδειξη ότι συνεργάζεται με το Διεθνές Γραφείο Εργασίας όπου πρότεινε τη 40ωρη εργασία.
10. Τον Αύγουστο του 1936 η Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος υπό την ηγεσία του Παλμίρο Τολιάτι απεύθυνε την ακόλουθη έκκληση προς τους φασίστες:

«Οι κομμουνιστές τάσσονται υπέρ του φασιστικού προγράμματος του 1919, ενός προγράμματος της Ειρήνης, της Ελευθερίας και της υπεράσπισης των εργατικών συμφερόντων… Είμαστε έτοιμοι μαζί με Σας και με όλο τον ιταλικό λαό ν’ αγωνιστούμε για την εκπλήρωση του φασιστικού προγράμματος… Πρέπει να ανανεώσουμε την εργατική τάξη και μαζί της ολόκληρο το ιταλικό λαό και να προχωρήσουμε αδερφωμένοι. Ας δώσουμε λοιπόν τα χέρια, φασίστες και κομμουνιστές, καθολικοί και σοσιαλιστές, άνθρωποι απ’ όλες τις κατευθύνσεις.. Ας δώσουμε τα χέρια κι ας προχωρήσουμε πλάι πλάι για να κατακτήσουμε τα δικαιώματα του πολίτη ενός πολιτισμένου λαού όπως ο δικός μας.»

Αυτή η ταπεινωτική έκκληση, μαζί με άλλα παρόμοια ντοκουμέντα, ρίχτηκε ύστερα «στη λησμονιά» για ευνόητους λόγους. Ο Β Παγκόσμιος Πόλεμος πέρασε απ’ όλα αυτά σαν οδοστρωτήρας.

10+1

Αφού οι Ναζί έσωσαν τον Μουσολίνι το Σεπτέμβριο του 1943, μια νέα φάση άρχισε για το ιταλικό φασιστικό καθεστώς. Υπό την πίεση των γεγονότων, ο Μουσολίνι κατέφυγε σε ένα πείραμα που μέσα στη δίνη του πολέμου και του μεταπολέμου πέρασε απαρατήρητο αλλά έχει τεράστια σημασία για την κατανόηση του φαινομένου του φασισμού. Ενώ η ιταλική μπουρζουαζία είχε ήδη αρχίσει να γλυκοκοιτάζει τους δυτικούς συμμάχους, ο Μουσολίνι διέταξε κρατικοποίηση της μεγάλης βιομηχανίας, και τον «έλεγχο των μέσων παραγωγής από Εργατικά Συμβούλια». Θα φτιαχνόταν ένα: «νέο λαϊκό κράτος, όπου ανάμεσα στη μάζα των πολιτών και των κυβερνώντων δεν θα υπάρχει πλέον κανένα διαχωριστικό τείχος». Η Γερουσία καταργήθηκε και ανακηρύχθηκε «κοινωνική δημοκρατία». Ενώ η Νότια Ιταλία κήρυσσε ανακωχή με τις δυτικές δυνάμεις, ο Μουσολίνι δημοσίευε στην εφημερίδα του Popolo Repubbliciano φλογερά άρθρα που, αν δεν ξέραμε από πού είναι, θα λέγαμε πως προήλθαν από καμιά λαϊκή δημοκρατία της ανατολικής Ευρώπης: 

«Η αριστοκρατία και η κεφαλαιοκρατία της Ιταλίας, από κοινού με τους Αγγλοσάξονες, έχουν να υπερασπίσουν ταξικά συμφέροντα και ταξικά προνόμια… Είμαστε ο υπ’ αριθμόν ένα κίνδυνος για το κεφάλαιο, επειδή η εφαρμογή των αρχών μας θα επιφέρει αναπότρεπτα μια βαθιά οικονομική και κοινωνική επανάσταση σ’ ολόκληρο τον κόσμο.»

Ο πόλεμος παρουσιάστηκε τώρα από τον Μουσολίνι σαν «επαναστατικός πόλεμος», σαν εμφύλιος πόλεμος σ’ αυτή τη φάση «της προλεταριακής, λαοκρατικής και κοινωνικοποιημένης Δημοκρατίας» της Βόρειας Ιταλίας ενάντια στη δυτική «πλουτοκρατία» και ενάντια στους «στρατηγούς και τους βιομηχάνους του Νότου». Βέβαια, ούτε οι γερμανοί Ναζί χάρηκαν με τις εξαγγελίες του Μουσολίνι, ούτε οι ιταλοί εργάτες εξαπατήθηκαν αυτή τη φορά.

Το ενδιαφέρον παραμένει πως είχαν εξαπατηθεί την πρώτη. Δεν είναι αυτό ένα “μάθημα” για εμάς; Το πώς ο λαϊκισμός, μια καλή ρητορική, δέκα πιασάρικα αγανακτισμένα συνθήματα χωρίς καμία βάση λογικής και καμία ανάλυση, βρίσκουν ευήκοα ώτα φοβερά εύκολα; Ή μήπως δεν σας έρχονται σύγχρονα παραδείγματα στο μυαλό διαρκώς επαναστατημένων ατόμων με τα παραπάνω χαρακτηριστικά;

Ακριβώς σε αυτό το σημείο τοποθετείται το δεύτερο μέρος του σημερινού τίτλου: Εμείς!

Σήμερα ο λαϊκισμός έχει κυριαρχήσει στον πολιτικό λόγο σε όλο το φάσμα από δεξιά ως αριστερά, σε τέτοιο βαθμό και με τέτοιο τρόπο που αρκετές φορές αν διαβάσεις ένα κείμενο χωρίς να βλέπεις ή να γνωρίζεις τον συντάκτη του, μπερδεύεσαι, κυρίως αν αυτό δεν καταλήξει σε οφθαλμοφανείς θεωρίες συνωμοσίας που – ακόμα – είναι κυρίως εργαλείο της ακροδεξιάς. Η καταγγελία της συνωμοσίας των ισχυρών, των πλουσίων ή των κυρίαρχων είναι μέρος του πολιτικο-πολιτισμικού ρεπερτορίου των δημαγωγών από την Αρχαιότητα, λέει ο εξαιρετικός μελετητής του λαϊκισμού Πιερ Αντρέ Ταγκίεφ, και συνεχίζει: Η καταγγελία των συνωμοσιών οργανωμένων από τους κύκλους του «διεθνούς χρηματιστικού κεφαλαίου», νέα φιγούρα του απόλυτου «εχθρού των «λαών» που ενσαρκώνει το αδηφάγο και παρασιτικό διεθνές Κεφάλαιο, συγχωνεύει τις διάφορες παραδόσεις. Το νέο αντικαπιταλιστικό πνεύμα, λαϊκιστικού ύφους, καθ’ ότι «αντισυστημικό» και αντι-ελίτ, είναι εδώ στο στοιχείο του. Μεταφράζεται ειδικότερα μέσω της πολύ διαδεδομένης πίστης ότι υπάρχει ένα «μιντιακό κόμμα» στην υπηρεσία μιας «Κάστας» ή μιας παγκοσμιστικής «ολιγαρχίας», και μάλιστα ενός «ιμπεριαλισμού», πάντα του ίδιου, «της αμερικανικής αυτοκρατορίας». Επιπλέον, στις αραβο-μουσουλμανικές χώρες, τα κηρύγματα της Παρασκευής αναφέρονται συχνά στα «Πρωτόκολλα της Σιων»* ή εμπνέονται από αυτά για να καταγγείλουν τα καταστρεπτικά αποτελέσματα των Εβραίων οι οποίοι «διευθύνουν την Αμερική» και επομένως τον κόσμο (αφού «η Αμερική διευθύνει τον κόσμο») και ενορχηστρώνουν την παραπληροφόρηση σε παγκόσμιο επίπεδο. Με αφορμή οποιοδήποτε γεγονός, οι λαϊκιστές ηγέτες αφηγούνται ιστορίες που ρευστοποιούν μία και μοναδική αφήγηση, η οποία σκηνοθετεί ένα τέρας που με δυσκολία ονοματίζεται, κάτι σαν ένα πανταχού παρόν βαμπίρ που πίνει το αίμα του λαού. Γνωρίζουν οι λαϊκιστές μας, όπως το γνώριζε και ο Μουσολίνι, ότι η πίστη στον μύθο του λαού-θύματος τυγχάνει ευρείας αποδοχής και προκαλεί αγανάκτηση και θυμό, μίσος και μνησικακία, κινητοποιητικά πάθη – αλλά είναι γνωστό πως η αγανάκτηση δεν είναι πολιτική στάση. Η επίκληση άλλωστε του λαού ως το υποκείμενο που έχει πάντα δίκιο, είναι προβληματική. Όχι μόνο γιατί ο “λαός” δεν συνιστά κάποιο ενιαίο σύνολο. Αλλά και γιατί, αν ο λαός έχει πάντα δίκιο για εκείνους οι οποίοι μιλούν στο όνομά του, τότε κάθε αντιπολίτευση γίνεται εγκληματική. Κάθε ένας που θεωρεί ότι αυτός εκφράζει τον αλάθητο λαό, νομιμοποιείται στο όνομα αυτού του αλάθητου, να δείχνει με το δάχτυλο ως εχθρό όποιον φέρει διαφορετική άποψη. Συνεπώς, το πολιτικό ιδεώδες του λαϊκισμού είναι ένας αυταρχικός υπερδημοκρατισμός.

Έτσι λοιπόν, ΕΜΕΙΣ ας προσέχουμε. Οι καιροί είναι πονηροί και οι επίδοξοι Μουσολίνι δεν είναι λίγοι, ούτε κρύβονται πάντα εκεί που το περιμένεις.

Πηγές

1. Σύντροφος Μουσολίνι, του Γκέοργκ Σόιερ, Μτφρ. Τ. Παπακώστας, εκδ. Φιλίστωρ
2. https://booksjournal.gr/gnomes/2722-pierre-andr%C3%A9-taguieff-laikismos-synvmosiologia-thymatopoihsi. Ό,τι είναι γραμμένο πλαγίως στις τελευταίες παραγράφους είναι απόσπασμα από εδώ. 

Οι γελοιογραφίες

Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου απαγόρεψε τη σάτιρα όλων των αρχηγών κρατών. Όμως ο πόλεμος έφερε λίγο τα πάνω κάτω κι ετσι τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων γέμισαν γελιογραφίες, που από τη μια κορόιδευαν τον (παλιό γνώριμο από την εισοβλή του 23 στην Κέρκυρα) Μπενίτο Μουσολίνι και από την άλλη εμψύχωναν τον πληθυσμό, καθώς στις περισσότερες από αυτές ο φασίστας Μουσολίνι νικιέται και τρέπεται σε φυγή από το… τσαρούχι. Μην ξεχνάμε επίσης ότι τα έντυπα της εποχής ήταν όλα καθεστωτικά, καθώς και ότι η απαγόρευση σάτριρας του Χίτλερ δεν αναιρέθηκε ποτέ, οι γελιογράφοι μόνο τον Μουσολίνι και το επιτελείο του είχαν “εύκολο”. Στα χρόνια της κατοχής ούτε αυτό ήταν εύκολο, οι γελοιογραφίες διακινούνταν παράνομα.

Όλες οι γελιογραφίες του άρθρου είναι από το διαδίκτυο, πολλές από αυτές, όπως και πληροφορίες, από εδώ: https://www.kathimerini.gr/society/562112416/me-oplo-to-penaki/ 

Διαβάστε ακόμη

1. Στέφαν Τσβάιχ, Ο κόσμος του χθες, Μτφρ. Α Καλανταρίδου & Τ. Λιάνη, εκδ. printa. Συγκλονιστική η περιγραφή της επίσκεψης του Τσβάιχ στην Ιταλία περί το 1920. 
2. Πιερ Αντρέ Ταγκίεφ, ενδεικτικά: Συνωμοσιολογική σκέψη και θεωρίες συνωμοσίας με πρόλογο του Α. Πανταζόπουλου, Ο νέος εθνικο-λαϊκισμός, Σύντομη πραγματεία περί συνωμοσιολογίας κ.ά. 
3. Αλλά και: https://polaroidstories.com/fascists/ και https://polaroidstories.com/flat-earth/ , γιατί όχι; 

Δείτε

1. Σειρά “Years & Years”, Ράσελ Ντέιβις με την Έμα Τόμσον