(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)
“Aυτό είναι το όνομα της χώρας. Άλλο όνομα δεν έχει. Βρίσκεται στην άκρη του κόσμου. Εγώ, η γυναίκα μου και η γρια μητέρα μου σερνόμαστε με κόπο και με χίλιες προφυλάξεις μέσα από τους πάγους και το χιόνι. Έχουμε να διασχίσουμε τη Λαπωνία, αλλά η Λαπωνία ορθώνεται μπροστά μας σαν αδιαπέραστο τείχος. Μα να που ξάφνου αφήνουμε πίσω μας όλα τα εμπόδια ενώ μπροστά μας αστράφτει καταπράσινη στον ήλιο η “τελευταία χώρα, όπου οι Εβραίοι είναι ακόμα ανεκτοί”. Ένας χαμογελαστός συνοριοφύλακας, ροδαλός σαν ζαχαρωτό γουρουνάκι, υποκλίνεται ευγενικά και με ρωτάει: Πώς μπορώ να σας βοηθήσω κύριε; Είμαι ο δόκτωρ.. αποκρίνομαι και του δείχνω το διαβατήριο μου. Είσαι Εβραίος! μουγκρίζει και πετάει το διαβατήριο πίσω μου, στους πάγκους της Λαπωνίας.”
Αυτό είναι ένα όνειρο που είδε το 1935 ένας γερμανοεβραίος νομικός. Στο όνειρό του ελπίζει πως έστω η Λαπωνία θα δεχτεί τον περιπλανώμενο ιουδαίο… Στο βιβλίο Τα όνειρα στο Τρίτο Ράιχ γίνεται σαφές πως πολλοί εβραίοι, αδυνατώντας να πιστέψουν το πώς τους αντιμετωπίζει η χώρα τους, οι γείτονές τους, ο κόσμος όλος σχεδόν, σαν “υπάνθρωπους, που μόνο στην όψη θυμίζουν άνθρωπο ενώ στο εσωτερικό τους επικρατεί ένα φρικτό χάος” (όπως έγραφαν τα προπαγανδιστικά έντυπα των Ναζί), επειδή λοιπόν τους είναι αδιανόητο αυτό που συμβαίνει, φέρουν μέσα τους ελπίδα μέχρι την τελευταία στιγμή. Τη στιγμή που ο ροδαλός υπάλληλος θα τους πετάξει το διαβατήριο στο πρόσωπο και θα τους χλευάσει.
Όσο παράξενο κι αν φαίνεται, διαβάζοντας το βιβλίο είχα την εντύπωση πως τα πιο απελπισμένα όνειρα δεν τα έβλεπαν οι ίδιοι οι εβραίοι, μα εκείνοι που έμοιαζαν με εβραίους, δεν είχαν την “εγγύηση υπεροχής με γαλανά μάτια, ξανθά μαλλιά και 1.70 μπόι” (Χάνα Άρεντ), και ζούσαν με το φόβο πως έπρεπε ανά πάσα στιγμή να αποδείξουν την καταγωγή τους. Και αν στην καταγωγή τους βρισκόταν κάτι εβραϊκό; αυτό σκέφτονταν οι κύριοι Κλάιν* και τα όνειρά τους ήταν γεμάτα άγχος.
– 1933, Μαθηματικός, 50 ετών
«Απαγορεύονται επί ποινή θανάτου οποιουδήποτε είδους μαθηματικοί υπολογισμοί σε γραπτή μορφή. Αναζητώ καταφύγιο σ’ ένα καμπαρέ – πρώτη φορά στη ζωή μου πατώ το πόδι μου σε τέτοιο κέντρο. Μεθυσμένοι τρεκλίζουν, τα κορίτσια του καμπαρέ είναι ημίγυμνα, η ορχήστρα με ξεκουφαίνει. Τρέμοντας από θανάσιμη αγωνία, βγάζω από την τσάντα μου ένα τσιγαρόχαρτο και γράφω με αόρατο μελάνι μερικές εξισώσεις.»
– 1933, νεαρή γυναίκα, χωρίς επάγγελμα«Περιποιημένη και καλοχτενισμένη, φορώντας μια ολοκαίνουργια τουαλέτα, κάθομαι σ’ ένα θεωρείο, σε μια τεράστια όπερα με πολλές σειρές από εξώστες, κολακευμένη από τον θαυμασμό στα βλέμματα των θεατών. Παίζεται η αγαπημένη μου όπερα, Ο μαγικός αυλός. Μετά το σημείο όπου ο Μονόστατος και ο Παπαγκένο αναφωνούν «Αυτός είναι ο διάβολος», εισβάλλει στην αίθουσα μια ομάδα αστυνομικών. Με ηχηρά βήματα, έρχονται καταπάνω μου, έχοντας εξακριβώσει με τη βοήθεια μιας συσκευής ότι στο άκουσμα της λέξης Διάβολος είχα φέρει στο μυαλό μου τον Χίτλερ. Κοιτάζω γύρω μου, ρίχνοντας ικετευτικές ματιές στους θεατές, μα εκείνοι κάθονται σιωπηλοί και ανέκφραστοι, με απλανές βλέμμα, χωρίς το πρόσωπο τους να φανερώνει έστω συμπόνοια. Μονάχα ο ηλικιωμένος κύριος στο διπλανό θεωρείο δείχνει ευγενικός και καλοσυνάτος. Μα όταν σηκώνω τα μάτια να τον κοιτάξω, γυρίζει και με φτύνει στα μούτρα.»
1935, εξηντάχρονος δικηγόρος, Εβραίος
«Δυό παγκάκια στον ζωολογικό κήπο, το ένα πράσινο, το άλλο κίτρινο. [σημ.: Εκείνη την εποχή, οι Εβραίοι επιτρεπόταν να κάθονται μόνο σε κίτρινα παγκάκια.] Κάθομαι πάνω σ’ έναν κάλαθο αχρήστων, ανάμεσα στα δύο παγκάκια, και κρεμάω από μόνος μου γύρω από τον λαιμό μου μια πινακίδα – όπως ενίοτε οι τυφλοί ζητιάνοι ή όπως κάνει το καθεστώς με όσους μιαίνουν τη φυλή – που γράφει: «Αν χρειαστεί, θα παραχωρήσω τη θέση μου στα παλιόχαρτα».
Από το 1933 ως το 1939 η γερμανοεβραία Σαρλόττε Μπέραντ, δημοσιογράφος και κατοπινή μεταφράστρια της Χάνα Άρεντ, συγκέντρωσε όνειρα γερμανών, εβραίων και μη, που ζούσαν, όπως κι η ίδια, κάτω από την πραγματικότητα του Τρίτου Ράιχ. Τα έκρυψε, τα ταχυδρόμησε σε διάφορα μέρη στο εξωτερικό και τα περισυνέλεξε το 1939, όταν διέφυγε κι η ίδια στη Νέα Υόρκη. Τα «όνειρα» πήραν εντέλει τη μορφή βιβλίου το 1966. Στην Ελλάδα εκδόθηκαν το 2015.
Είναι συγκλονιστικό αυτό που διαβάζεις. Ο στόχος της Μπέραντ ήταν να αναδείξει το πώς επηρεάζει τον ψυχισμό των ανθρώπων ένα υπό εγκαθίδρυση ολοκληρωτικό καθεστώς, αλλά το αποτέλεσμα έχει υπερβεί κάθε στόχο. Ο Ναζιστής Robert Ley, επικεφαλής μια δομής του Γ Ράιχ, είχε πει πως ο μοναδικός άνθρωπος που εξακολουθεί να έχει ιδιωτική ζωή στη Γερμανία είναι αυτός που κοιμάται. Η ζωή τον ξεπέρασε. Ούτε αυτός που κοιμάται!! Η ζωή ήταν πια χωρίς τοίχους.
Μια εικοσάχρονη με έντονα γαμψή μύτη, έβλεπε συνεχώς πως τη φωνάζουν στη Διεύθυνση για την Πιστοποίηση της Άριας Καταγωγής (που δεν υπήρχε) και της ζητούν να προσκομίσει βεβαίωση για την καταγωγή της γιαγιάς της και όταν επιτέλους βρίσκει και προσκομίζει τη βεβαίωση, ο υπάλληλος τη σκίζει σε χίλια κομματάκια και τη ρίχνει στη σόμπα. “Εξακολουθείς να περνιέσαι για καθαρόαιμη άρια;” της λέει. Η ίδια κοπέλα κάποια στιγμή βλέπει πως την κυνηγούν και ενώ κρύβεται κάτω από έναν σωρό πτωμάτων, είναι χαρούμενη γιατί έχει μαζί της ένα χαρτοφύλακα με πιστοποιητικά καταγωγής!
Δεν νομίζω πως έχω κάτι άλλο να πω.
#WeRemember
27 Ιανουαρίου, Διεθνής Ημέρα Μνήμης για τα Θύματα του Ολοκαυτώματος
———–
Πηγές
1. Τα όνειρα στο Τρίτο Ράιχ, Σαρλόττε Μπέραντ, Μτφρ. Ι. Καλιφατίδης & Β. Ιακώβου, Εκδ. Άγρα
2. Οι φωτογραφίες είναι όλες από το https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/nazi-racism-an-overview?series=28. Εβραίοι στη Γερμανία, λίγο αργότερα από τα χρόνια που περιγραφονται στο βιβλίο: 1941-1943. Μόνο τα δυό παιδιά, εβραιόπουλα φυσικά, είναι στο Βέλγιο, στην Αμβέρσα. Λίγο μετά τη φωτογραφία, απελάθηκαν στο Άουσβιτς.
3. Η κεντρική φωτογραφία είναι από το χαρακτικό του Φρανθίσκο Γκόγια “Ο ύπνος της λογικής γεννάει τέρατα”, 1799. Τον πίνακα αυτόν βρίσκουμε και στο εξώφυλλο του βιβλίου.
*Ο “κύριος Κλάιν” είναι αναφορά στην ομώνυμη, εξαιρετική ταινία του Τζότζεφ Λόουζι (1976), όπου ένας έμπορος έργων τέχνης στο κατεχόμενο Παρίσι του 1942 ανακαλύπτει, ενώ εκμεταλεύεται τη δυστυχία των εβραίων, πως υπάρχει ένας εβραίος συνονόματός του!! Και τώρα;
