(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)
“Όλα τα πράγματα υπόκεινται σε ερμηνείες: το ποια ερμηνεία επικρατεί κάθε δεδομένη στιγμή είναι μια λειτουργία της εξουσίας και όχι της αλήθειας” – Νίτσε*
Μα, πώς θα είχε διαμορφωθεί η ανθρωπότητα το 2.645 μ.Χ. αν είχαν νικήσει οι Ναζί κι είχαμε ήδη εφτά αιώνες ναζισμού στον κόσμο; Αν το Ισραήλ κατέρρεε και παραχωρούνταν στους εβραίους για λίγα χρόνια η Αλάσκα, τι θα γινόταν όταν η παραχώρηση έληγε; Τι θα συμβεί στην Ευρώπη αν εγκατασταθεί μια απολυταρχική δικτατορία ισλαμικού τύπου; Πώς θα ήταν τα πράγματα αν οι λευκοί είχαν γίνει σκλάβοι και οι μαύροι τα αφεντικά; Τι θα γινόταν αν στις εκλογές του 1940 στις ΗΠΑ κέρδιζε τον Ρούζβελτ ο αντισημίτης λαοφιλής πιλότος Τσαρλς Λίντμπεργκ; Πώς θα ήταν η Αμερική αν είχαν νικήσει στον πόλεμο γερμανοί και ιάπωνες και την είχαν μοιράσει;
Τα ερωτήματα τίθενται σε βιβλία των Κάθριν Μπούρτεκιν, Μάικλ Τσάρμπον, Μπουαλέμ Σανσάλ, Μπερναντίν Εβαρίστο, Φίλιπ Ροθ και Φίλιπ Ντικ – αντιστοίχως: ένα μικρό δείγμα της λογοτεχνίας “what if”. Σχεδόν όλα τα μυθιστορήματα εναλλακτικής ή αντεστραμμένης ιστορίας, με την απίστευτη οξυδέρκεια των συγγραφέων τους και την αναλυτική τους δεξιοτεχνία, φωνάζουν ένα πράγμα: πως η ιστορία μπορεί να εκτραπεί σε εφιάλτη μέσα σε μια στιγμή, απλώς και μόνο επειδή οι άνθρωποι θα υποτιμήσουν τις συνέπειες μιας απόφασης ή θα αδιαφορήσουν απέναντι σε έναν κίνδυνο ή θα επιλέξουν την ασφάλεια αντί της ελευθερίας… Ή επειδή έτυχε. Αυτή η δύναμη του τυχαίου μετατρέπει τα what if σενάρια στα πιο τρομακτικά πράγματα που μπορεί κάποιος να διαβάσει ή να σκεφτεί. Ή να ζήσει.
Η Κάθριν Μπούρτεκιν παρουσιάζει την ανθρωπότητα, μετά από εφτακόσια χρόνια ναζισμού, σε βαθύ σκοτάδι: αναλφαβητισμός, θρησκειοληψία με θεό πια κάποιον Χίτλερ, και οι γυναίκες κάτι σαν αγελάδες αναπαραγωγής. Ελπίδα το τελευταίο βιβλίο, το μόνο που δεν έχει ριχτεί στην πυρά…
Ο Μάικλ Τσάμπον βλέπει τους εβραίους – αφού έκαναν γη της επαγγελίας την Αλάσκα – ξανά πρόσφυγες, σε μόνιμη πλέον κατάσταση εκτοπισμού, με τις βαλίτσες στο χέρι… Μπορεί αυτό που λέμε πατρίδα να μην είναι ένα οικόπεδο, να είναι η γλώσσα, το χιούμορ, οι παραδόσεις, αλλά να μην είναι για όλους ένα οικόπεδο… να τώρα… πού θα πάνε;
Ο Μπουαλέμ Σανσάλ βλέπει στους δρόμους της Ευρώπης, μετά την επικράτηση του ισλαμισμού το 2084, να περιπολούν οι Πατριώτες του Ήθους. Βουρδουλιές και λιθοβολισμός τιμωρούν τις παρεκκλίνουσες συμπεριφορές. Σε αυτή την εξαγνισμένη γη, που την έχει καθαγιάσει η αλήθεια του Γιαλάχ, η Ιστορία έχει παραγραφεί, σαν να μην είχε υπάρξει ποτέ. Οι γυναίκες, παρακαλώ σαράντα μέτρα πίσω, να μην μυρίζουν οι άντρες τις ζωώδεις ορμές σας.
Η Μπερναντίν Εβαρίστο αντιστρέφει τα πράγματα, όταν μια εντεκάχρονη αγγλιδούλα πέφτει θύμα απαγωγής στη χώρα της: την αρπάζουν μαύροι δουλέμποροι και την οδηγούν στη φυτεία του αφέντη Μπουάνα, εκεί όπου δουλεύουν ως σκλάβοι πολλοί λευκοί, ελπίζοντας πως κάποτε θα δραπετεύσουν.
Ο Φίλιπ Ροθ με τη νίκη του αντισημίτη Λίντμπεργκ επί του Ρούζβελτ βλέπει να μπαίνει σε εφαρμογή το πρόγραμμα «Just Folks», που προβλέπει μετακίνηση των εβραϊκών οικογενειών σε απομονωμένες αγροτικές περιοχές όπου κυριαρχεί η Κου Κλουξ Κλαν. Ο ολοκληρωτισμός, μοιάζει να λέει, δεν αλλάζει απλώς μερικούς νόμους, δηλητηριάζει την καθημερινότητα. Διαβρώνει την εμπιστοσύνη ανάμεσα στους ανθρώπους, αφήνοντάς τους γυμνούς απέναντι στην κρατική αυθαιρεσία. Έτσι, ο «κρυμμένος» αντισημιτισμός βγαίνει στην επιφάνεια. Βίαια επεισόδια, πογκρόμ, ατμόσφαιρα εμφυλίου πολέμου.
Ο Φίλιπ Ντικ το πιστεύει βαθύτατα πως είμαστε οι επιλογές μας, κι έτσι μας δίνει βαθμούς ελευθερίας, διότι, φαίνεται να πιστεύει, η ιστορία, καμιά φορά και η αντιληπτή μας πραγματικότητα, δεν είναι και τόσο αντικειμενικές, το θέμα είναι η αφύπνιση κάθε ατόμου, το αν θα καταφέρει να δει πέρα από τα ψέματα της εξουσίας και της προπαγάνδας… Θα έλεγα πως ο Φίλιπ Ντικ φοβάται.
Έχει δίκιο που φοβάται. Ο Φίλιπ Ροθ είχε πει ότι έγραψε τη Συνωμοσία εναντίον της Αμερικής εν μέρει για να καταδείξει ότι «θα μπορούσε να έχει συμβεί αλλιώς και θα μπορούσε να έχει συμβεί εδώ». Ευτυχώς, συνεχίζει, «τη στιγμή που θα μπορούσε να συμβεί, δεν συνέβη». Το ότι ένα What If μυθιστόρημα ανήκει στη λογοτεχνία του Φανταστικού και όχι στο ράφι των Ιστορικών βιβλίων, μπορεί και να είναι θέμα τύχης. Τυχεροί οι επόμενοι που αποφάσισαν σωστά οι προηγούμενοι.
Είναι σπουδαία λοιπόν η what if λογοτεχνία (και) γιατί μας τοποθετεί μπροστά στις ευθύνες μας να παραδώσουμε έναν κόσμο καλύτερο από αυτόν που βρήκαμε. Πόση παραπάνω δυστυχία θα ζούσε ο πλανήτης αν σε αυτές τις στροφές της ιστορίας, τυχαία ή όχι, λόγω ενός συγκυριακού συσχετισμού πολιτικών δυνάμεων συνήθως, είχαμε αφήσει τον κόσμο στα χέρια της παράνοιας και του φανατισμού, μας λένε οι άνθρωποι εκείνοι που με τη φαντασία τους πλάθουν αυτούς τους εναλλακτικούς, πλην δυστοπικούς, κόσμους.
Στον αντίποδα υπάρχουν what if ερωτήματα σαν του Εντουάρντο Γκαλεάνο:
“Τι θα γίνει αν σταματήσει να μας ελέγχει το αυτοκίνητο, να μας προγραμματίζει ο υπολογιστής, να μας εξαγοράζει το σούπερ μάρκετ, να είναι η τηλεόραση το πιο σημαντικό μέλος της οικογένειας;- Τι θα γίνει αν δεν φυλακίζονται οι νέοι που αρνούνται να υπηρετήσουν τη στρατιωτική τους θητεία αλλά εκείνοι που θέλουν να την υπηρετήσουν;
- Αν οι οικονομολόγοι σταματήσουν να ορίζουν ως επίπεδο ζωής το επίπεδο κατανάλωσης;
- Αν οι σεφ αρχίζουν να το πιστεύουν πως δεν είναι ευχάριστο για τους αστακούς να τους βράζουν ζωντανούς;
- Αν οι πολιτικοί σταματήσουν να πιστεύουν πως ευχαριστεί τους φτωχούς να τρώνε για μεσημεριανό υποσχέσεις;”
Τι θα γίνει αν αρχίσουμε να ασκούμε το δικαίωμα στο όνειρο που δεν διακηρύχθηκε ποτέ από κανέναν, στη φαντασία που δεν τολμήσαμε ως τώρα, στην ουτοπία εκείνη που δεν επιδέχεται ορισμούς, σωτήρες και θεματοφύλακες;
Διαβάστε
- Η νύχτα της σβάστικας, Κάθριν Μπούρτεκιν, μτφρ. Μ. Πέτρου, εκδ. Ars nocturna
- Yiddish Police Union, Michael Chabon, εκδ. Ξένες εκδόσεις
- Ξανθές ρίζες, Μπερναντίν Εβαρίστο, μτφρ. Α. Καλοφωληάς, εκδ. Gutenberg
- 2084 – Το τέλος του κοσμου, Μπουαλέμ Σανσάλ, μτφρ. Α. Ξανθάκη, εκδ. Διάμετρος
- Η συνωμοσία εναντίον της Αμερικής, Φίλιπ Ροθ, μτφρ. Η. Μαγκλίνης, εκδ. Πόλις
- Ο άνθρωπος στο απόρθητο κάστρο, Φίλιπ Ντικ, μτφρ. Β. Κατσάνης, εκδ. Χίμαιρα
- Ένας κόσμος ανάποδα, Εντουάρντο Γκαλεάνο, μτφρ. Γ. Ζακοπούλου, εκδ. Πάπυρος
- https://booksjournal.gr/gnomes/5132-i-synomosia-enantion-tis-amerikis
Δείτε
Τη μίνι σειρά του Ντέιβιντ Σάιμον “Συνωμοσία εναντίον της Αμερικής” (2020) βασισμένη στο ομότιτλο βιβλίο του Φίλιπ Ροθ.
Σημείωση 1: Ο πίνακας είναι της Ruth Maude και έχει τίτλο: What If (it all works out)?
Σημείωση 2: η φράση του Νίτσε αποτελεί επίγραμμα στο βιβλίο Ξανθές ρίζες της Μπερναντίν Εβαρίστο.
Σχετικές polaroid stories
