(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)
“Πρέπει να γνωρίζει κανείς ότι σχεδόν όλα τα ντοκιμαντέρ είναι ταινίες μεγάλου μήκους μεταμφιεσμένες”
Βέρνερ Χέρτζογκ
Ο μεγάλος κινηματογράφος τεκμηρίωσης δεν αποτυπώνει απλώς τον κόσμο, αλλά τον ερμηνεύει. Γι’ αυτό και τα πιο σημαντικά, τα πιο ιδιαίτερα ντοκιμαντέρ δεν είναι απλώς δημοσιογραφικές καταγραφές ή στεγνές πληροφορίες. Όπως οι ταινίες μυθοπλασίας χρησιμοποιούν σενάριο, έτσι κι αυτά τα ντοκιμαντέρ χρησιμοποιούν το φως, την ποίηση και τη μουσική για να δημιουργήσουν μια αλήθεια – ή τους δρόμους προς αυτήν. “Ένας δημιουργός ντοκιμαντέρ δεν μπορεί παρά να χρησιμοποιήσει την ποίηση για να αφηγηθεί την ιστορία” έχει πει η σκηνοθέτρια Κλόι Ζάο ενώ ο πρωτομάστορας του είδους και γνωστός προβοκάτορας κάθε κατεστημένου Χέρτζογκ είπε: “Το πρόβλημα με τα ντοκιμαντέρ είναι ότι δεν έχουν πάρει διαζύγιο από τη δημοσιογραφία. Είναι πολύ συχνά «ταινίες πάνω σε ένα θέμα», νομίζουν πως είναι υποχρεωμένα να φτάσουν σε μια κάθαρση. Δεν μου αρέσει αυτό το είδος του σινεμά. Ένα πραγματικά σπουδαίο ντοκιμαντέρ πρέπει να είναι κάτι τελείως διαφορετικό από τη δημοσιογραφία: αυτό που μπορεί και τελικά πρέπει να κάνει είναι να στοχεύσει προς την ποίηση, προς κάτι βαθύτερο, μια ενδοσκόπηση και επιφώτηση προς τα εκεί που μπορεί να βρεθεί η αλήθεια.”
Πρόκειται για το είδος του σινεμά που αλλάζει τον κόσμο; Δεν ξέρω. Κάποτε πιστεύαμε πως η τέχνη γενικότερα έχει τέτοια δύναμη, όμως η ιστορία μας έχει διαψεύσει. Πάντως το ντοκιμαντέρ είναι εκείνο το είδος του σινεμά που διαθέτει τη μοναδική δύναμη να επεμβαίνει στην ίδια τη ζωή, κι έτσι γίνεται το πιο “επικίνδυνο” και ταυτόχρονα θεραπευτικό είδος σινεμά. Αυτή η δύναμη έχει βγάλει έναν αθώο από τη φυλακή (Η λεπτή μπλε γραμμή, 1998), έχει αναγκάσει μια κοινωνία να κοιτάξει τα τραύματά της (όπως ο Γκουζμάν τη Χιλή) και μας έχει κάνει να νιώσουμε βαθιά ενσυναίσθηση για πλάσματα που δεν έχουν φωνή (Ο δάσκαλός μου το χταπόδι, 2020, Ταξιδιάρικα πουλιά, 2002).
Καταρτίσαμε μια μικρή λίστα από σπουδαία ντοκιμαντέρ, από αυτά που “μας προσκαλούν, μας αποπλανούν ή μας αναγκάζουν να αντιμετωπίσουμε τις πιο δύσκολες, τρομακτικές ή μυστηριώδεις πτυχές του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος” όπως είπε ο Τζόσουα Οπενχάιμερ. Η λίστα μας δεν περιέχει τα πιο προβεβλημένα, τα ακριβότερα ή τα δημοφιλέστερα. Περιλαμβάνει τα πιο αγαπημένα. Σε τυχαία σειρά.
Ενότητα 1: Το Πολιτικό Τραύμα και η Συλλογική Μνήμη
1. Νοσταλγώντας το Φως (2010) – Πατρίσιο Γκουζμάν
Στην έρημο Ατακάμα, αστρονόμοι κοιτάζουν το σύμπαν αναζητώντας το παρελθόν των αστεριών, την ίδια ώρα που ομάδες γυναικών σκάβουν το ίδιο χώμα αναζητώντας τα οστά των δικών τους ανθρώπων, θυμάτων της δικτατορίας του Πινοσέτ. Ο Γκουζμάν παραδίδει ένα συγκλονιστικό, κοσμολογικό δοκίμιο για τη μνήμη, συνδέοντας την απεραντοσύνη του ουρανού με πολύ βαθιές ανθρώπινες πληγές.
2. Το Μαργαριταρένιο Κουμπί (2015) – Πατρίσιο Γκουζμάν
Το νερό έχει μνήμη, έχει φωνή και κουβαλάει την Ιστορία της Χιλής. Μέσα από την ιστορία δύο μαργαριταρένιων κουμπιών – το ένα δόθηκε σε έναν ιθαγενή για να πουληθεί στους αποικιοκράτες και το άλλο βρέθηκε δεμένο σε μια ράγα τρένου στον βυθό του ωκεανού, κρατώντας το σώμα ενός «εξαφανισμένου» πολιτικού κρατούμενου – ο Γκουζμάν κάνει έναν υδάτινο, ποιητικό και ταυτόχρονα σκληρό απολογισμό της γενοκτονίας και του φασισμού.
3. Η πράξη του φόνου (2012) – Τζόσουα Οπενχάιμερ
Μια σοκαριστική, σουρεαλιστική βουτιά στην απόλυτη διαστροφή της ανθρώπινης φύσης. Ο Οπενχάιμερ ζητά από τους ηλικιωμένους, αμετανόητους αρχηγούς των ταγμάτων θανάτου της Ινδονησίας να αναπαραστήσουν τις μαζικές σφαγές που διέπραξαν το 1965, χρησιμοποιώντας τα αγαπημένα τους κινηματογραφικά είδη: γκανγκστερικές ταινίες και φαντασμαγορικά μιούζικαλ. Το αποτέλεσμα είναι ένας εφιάλτης δημιουργημένος από ανθρώπους τερατώδεις ή ανθρώπους που απενεργοποίησαν κάθε ανθρωπινότητα επειδή η κοινωνία τούς επέτρεψε να το κάνουν.
4. Δεν είμαι ο νέγρος σου (2016) – Ραούλ Πεκ
Βασισμένο στα ημιτελή χειρόγραφα του συγγραφέα Τζέιμς Μπάλντουιν, το φιλμ αποτελεί ένα φλεγόμενο, λυρικό πολιτικό μανιφέστο. Συνδέοντας τις δολοφονίες των Μάλκολμ Χ, Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και Μέντγκαρ Έβερς με τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα, ο Πεκ δημιουργεί ένα οπτικό δοκίμιο για τον ρατσισμό και την αμερικανική ταυτότητα, που δεν σου επιτρέπει να πάρεις τα μάτια σου από την οθόνη.
Ενότητα 2: Η Ποίηση της Φύσης και ο Κόσμος πέρα από τον Άνθρωπο
5. Μέσα στο Ηφαίστειο (2016) – Βέρνερ Χέρτζογκ
Ο Χέρτζογκ ταξιδεύει από τη Βόρεια Κορέα μέχρι την Ισλανδία για να κοιτάξει κατάματα το πιο άγριο και γοητευτικό πρόσωπο του πλανήτη: τα ενεργά ηφαίστεια. Το φιλμ δεν είναι μια απλή γεωλογική καταγραφή, αλλά μια φιλοσοφική αναζήτηση γύρω από το δέος, τη θνητότητα και την πεποίθηση του δημιουργού ότι η φύση δεν είναι ειρηνική, αλλά μια δύναμη γεμάτη χαοτική ομορφιά.
6. Τα Τραγούδια της Γης (2023) – Μάργκρετ Όλιν
Ένα οπτικοακουστικό θαύμα που λειτουργεί σαν διαλογισμός. Η σκηνοθέτρια ακολουθεί τον 85χρονο πατέρα της στα παρθένα τοπία της Νορβηγίας, αποτυπώνοντας τον κύκλο της ζωής μέσα από τους ήχους του πάγου που λιώνει, του αέρα και της γης. Μια Polaroid γεμάτη υπαρξιακό λυρισμό που μας θυμίζει ότι είμαστε απλώς περαστικοί από αυτόν τον πλανήτη.
7. Η Λεοπάρδαλη του Χιονιού (2021) – Μαρί Αμιγκέ & Βανσάν Μινιέ
Στα απομονωμένα, παγωμένα υψίπεδα του Θιβέτ, ένας φωτογράφος άγριας φύσης και ένας συγγραφέας αναζητούν την ακριβοθώρητη λεοπάρδαλη του χιονιού. Η ταινία μετατρέπεται σε μια άσκηση υπομονής και ταπεινότητας, αποθεώνοντας τη σημασία του να ξέρεις πώς να κοιτάς τον κόσμο γύρω σου χωρίς να τον διαταράσσεις.
8. Ψίθυροι του Δάσους (2025) – Βανσάν Μινιέ
Ένα οπτικό ποίημα. Τρεις γενιές μιας οικογένειας – ο ηλικιωμένος πατέρας, ο ίδιος ο Μουνιέ και ο μικρός του γιος – περνούν νύχτες στα σκεπασμένα με βρύα αρχαία δάση των γαλλικών βουνών, ανιχνεύοντας σπάνια ζώα. Ένα ντοκιμαντέρ – διαλογισμός για την παράδοση της γνώσης, τον σεβασμό στην άγρια ζωή και τους δεσμούς των ανθρώπων που ριζώνουν βαθιά, όπως τα δέντρα. Και το αμείλικτο ερώτημα: “πώς γίνεται να μη μας νοιάζει που ένα πουλί που πετούσε στα δάση μας για 10.000 χρόνια, τώρα, επί των ημερών μας, εξαφανίζεται; Χθες ήταν, σήμερα δεν είναι. Πώς γίνεται να μη μας νοιάζει;”
Ενότητα 3 – Ανθρώπινες ιστορίες
9. Πρόσωπα και Ιστορίες (2017) – Ανιές Βαρντά & JR
Ένα από τα πιο τρυφερά και συγκινητικά road movies στην ιστορία των ντοκιμαντέρ. Η 88χρονη κυρία της νουβέλ βαγκ, Ανιές Βαρντά, και ο 33χρονος street artist JR, γυρίζουν τη γαλλική επαρχία, συνομιλούν με απλούς ανθρώπους και μετατρέπουν τα πρόσωπά τους σε γιγαντιαία έργα τέχνης πάνω σε τοίχους και εργοστάσια. Μια ωδή στην ανθρώπινη επαφή, στη φευγαλέα φύση της ζωής και στη δύναμη της φωτογραφίας να δίνει αθανασία στις καθημερινές στιγμές.
10. Το Αλάτι της Γης (2014) – Βιμ Βέντερς & Ζουλιάνου Σαλγκάδο
Ένας απόλυτος ύμνος στην τέχνη της φωτογραφίας και στο ανθρώπινο είδος. Ο Βιμ Βέντερς ακολουθεί το βλέμμα του κορυφαίου Σεμπαστιάο Σαλγκάδο, ο οποίος κατέγραψε με την κάμερά του τις μεγαλύτερες τραγωδίες, λιμούς και πολέμους της ανθρωπότητας, για να καταλήξει σε ένα μεγαλειώδες project επαναδάσωσης και ελπίδας. Κάθε κάδρο σου χαράζει κάτι μέσα σου, είσαι τυχερός αν καταφέρεις να κρατήσεις ανοιχτές αυτές τις γρατζουνιές.
11 plus. Τα βιογραφικά ντοκιμαντέρ του Βιμ Βέντερς
Ο Βέντερς και οι άνθρωποι. Ο Βέντερς και οι άνθρωποι του. Η Πίνα Μπάους, οι Buena Vista Social Club, ο Anselm Kiefer. Το ίδιο το προσωπικό ημερολόγιο του σκηνοθέτη όταν ταξίδευε στην Ιαπωνία αναζητώντας τα ίχνη του αγαπημένου του Γιασουτζίρο Όζου. Η παράξενη ταινία του για τον Έντουαρντ Χόπερ. Στα χέρια του Βέντερς, το σινεμά τεκμηρίωσης αποτινάσσει κάθε ακαδημαϊκή σοβαροφάνεια. Το στυλ του είναι εκείνο ενός αιώνιου, μελαγχολικού περιπλανώμενου, που χρησιμοποιεί την κάμερα όχι για να καταγράψει μια βιογραφία, αλλά για να χαρτογραφήσει το μέσα των ανθρώπων. Είτε κινηματογραφεί την κίνηση των σωμάτων στον χορό, είτε τις ρυτίδες των ξεχασμένων μουσικών της Κούβας, το κάνει πάντα με μια βαθιά τρυφερότητα, αναζητώντας τη δική του απάντηση στο ερώτημα: πώς πρέπει να ζει κανείς;
Ενότητα 4: Η Φρίκη
12. Νύχτα και Καταχνιά (1956) – Αλέν Ρενέ
Μέσα σε μόλις 32 λεπτά, ο Ρενέ δημιούργησε το πιο συγκλονιστικό και επιδραστικό ντοκουμέντο για τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Εναλλάσσοντας το έγχρωμο (τότε) παρόν των άδειων, σιωπηλών κτιρίων με το ασπρόμαυρο αρχειακό υλικό της φρίκης, το φιλμ λειτουργεί ως μια ανατριχιαστική προειδοποίηση ενάντια στη λήθη και την ανθρώπινη απάθεια.
13. Σοά (1985) – Κλοντ Λανζμάν
Έγραψε η φίλη μου η Χάρη τις προάλλες: “όταν μιλάμε για ντοκιμαντέρ, η σκέψη κάθε εραστή του σινεμά, ή της πραγματικότητας (και της αλήθειας) πάει κανονικά (αλλά κανονικά κι όχι αστεία) στο Shoah του Claude Lanzmann (διάρκεια εννιάμιση ώρες, 11 χρόνια γύρισμα, 5 χρόνια έρευνα πριν το γύρισμα και μια απόπειρα δολοφονίας του σκηνοθέτη)”. Δεν έχω να προσθέσω κάτι. Δείτε το χωρίς καμια προετοιμασία. Δεν έχει καθόλου αρχειακό υλικό, είναι βασισμένο αποκλειστικά σε συγκλονιστικές συνεντεύξεις. Μετά απ’ αυτή την εμπειρία, η γωνία από την οποία βλέπει κάποιος τα πράγματα αλλάζει.
14. The Fog of War (2003) – Έρολ Μόρις
Χωρίς ίχνος μελοδραματισμού, ο Μόρις βάζει απέναντι από την κάμερα τον αρχιτέκτονα του πολέμου του Βιετνάμ, Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα. Μέσα από μια εξομολόγηση – ανατομία, ξεδιπλώνονται οι μηχανισμοί της εξουσίας, τα τραγικά λάθη της ιστορίας και η τρομακτική διαπίστωση ότι στον πόλεμο η λογική δεν είναι ποτέ αρκετή για να αποτρέψει την καταστροφή.
Ενότητα 5: Τα Οπτικά Πειράματα που Άλλαξαν το Σινεμά
15. Ο Άνθρωπος με την Κινηματογραφική Μηχανή (1929) – Τζίγκα Βερτόφ
Ένας ξέφρενος, φουτουριστικός ύμνος στην καθημερινή ζωή των σοβιετικών πόλεων και, ταυτόχρονα, η γέννηση της ίδιας της γλώσσας του σινεμά. Ο Βερτόφ πειραματίζεται με το μοντάζ και την ταχύτητα, αποδεικνύοντας ότι το μάτι της κάμερας μπορεί να δει την πραγματικότητα με τρόπο που το ανθρώπινο μάτι δεν θα μπορέσει ποτέ.
16. Koyaanisqatsi (1982) – Γκόντφρεϊ Ρέτζιο
Χωρίς ούτε μία λέξη, με τη συγκλονιστική, μινιμαλιστική μουσική του Φίλιπ Γκλας να δίνει τον ρυθμό, το φιλμ αντιπαραβάλλει την απόλυτη ομορφιά των φυσικών τοπίων με το χαοτικό, βιομηχανικό ντελίριο των σύγχρονων μεγαλουπόλεων. Ένα οπτικό ποίημα που λειτουργεί σαν καθρέφτης της αυτοκαταστροφικής μας εξέλιξης.
“Μια χώρα χωρίς ντοκιμαντέρ είναι σαν μια οικογένεια χωρίς οικογενειακό άλμπουμ φωτογραφιών” είχε πει ο Πατρίσιο Γκουζμάν. Δεν είναι όμως όλες οι οικογένειες ανοιχτές, φιλικές, ούτε καν καλών προθέσεων.
Έχοντας δει λοιπόν πώς σπουδαίοι δημιουργοί χρησιμοποίησαν το σινεμά τεκμηρίωσης για να φωτίσουν την ανθρώπινη ύπαρξη, αξίζει να σταθούμε για λίγο μόνο και στην πιο τρομακτική πλευρά αυτού του είδους. Η δύναμη του ντοκιμαντέρ να διαμορφώνει την “αλήθεια” έγινε γρήγορα αντιληπτή από τα ολοκληρωτικά καθεστώτα, ιδεολογίες, προπαγάνδες. Έχουμε λοιπόν και ντοκιμαντέρ με χαρακτηριστικά τους τον λαϊκιστικό εντυπωσιασμό, τη μεροληψία, την πονηρή γενίκευση. Χωρίς σαφείς πηγές και ιστορικές ή εγκυκλοπαιδικές παραπομπές, να μετατρέπονται σε όπλα μαζικής χειραγώγησης.
Το πιο σκοτεινό τέτοιο παράδειγμα παραμένει “Ο Θρίαμβος της Θέλησης” (1935) της Λένι Ρίφενσταλ. Η Ρίφενσταλ, επιστρατεύοντας την πρωτοποριακή καλλιτεχνική ευφυΐα της δημιούργησε, με κινούμενες κάμερες, επική μουσική και γωνίες λήψης που εξύψωναν τον Χίτλερ σε επίγειο θεό, το απόλυτο ναζιστικό μνημείο προπαγάνδας. Λίγα χρόνια μετά, το φιλμ “Ο Αιώνιος Εβραίος” (1940) που σκηνοθέτησε ο Φριτς Χίπλερ υπό την καθοδήγηση του Γκέμπελς, χρησιμοποίησε το μοντάζ για να απανθρωποποιήσει έναν ολόκληρο λαό, προετοιμάζοντας ψυχολογικά την κοινή γνώμη για την αποδοχή της φρίκης που θα ακολουθούσε.
Στις μέρες μας, μέρες πονηρές που το fake κυριαρχεί και η άποψη βαφτίζεται είδηση με τεράστια ευκολία, αυτή η σκοτεινή πλευρά δεν εμφανίζεται πάντα με τη μορφή του κρατικού ολοκληρωτισμού του παρελθόντος, αλλά με πιο εκλεπτυσμένες, σύγχρονες μορφές μεροληψίας: όταν φωτίζεται μόνο μία πλευρά της ιστορίας, όταν παραλείπονται λεπτομέρειες και ιδιαιτερότητες που ενδεχομένως θα οδηγούσαν σε άλλα συμπεράσματα, όταν η εξιστόρηση βασίζεται σε αμφιλεγόμενες πηγές… Έτσι, ένα αντικειμενικό ντοκουμέντο εύκολα μετατρέπεται σε εργαλείο αποσπασματικής αλήθειας, υπενθυμίζοντάς μας ότι η επιλεκτική μνήμη μπορεί να γίνει εξίσου επικίνδυνη με το καθαρό ψέμα.
Δεν είναι ποίηση, δεν είναι “μια ενδοσκόπηση και επιφώτηση προς τα εκεί που μπορεί να βρεθεί η αλήθεια” αυτά τα ντοκιμαντέρ. Στέκονται όμως στην ιστορία σαν μια διαρκής υπενθύμιση: η κάμερα δεν είναι ποτέ μια ουδέτερη, αθώα μηχανή. Έχει τη δύναμη να κατασκευάσει τα πιο εφιαλτικά ψεύδη, ενώ, από την άλλη πλευρά, έχει και τη δύναμη να θεραπεύσει τραύματα και κοινωνίες, περιφρουρώντας ή και αφυπνίζοντας τη συλλογική μνήμη… Ας επιλέξουμε.
|
“Η μνήμη έχει μια βαρυτική δύναμη. Το σινεμά υποφέρει χωρίς μνήμη, με τον ίδιο τρόπο που υποφέρει η ιστορία, η επιστήμη και η ίδια η ανθρώπινη φυλή. Η απουσία μνήμης παράγει μια παγκόσμια δυστυχία.” Πατρίσιο Γκουζμάν |
Σχετικές Polaroid Stories
