[Όταν η Τέχνη νικάει το Κακό]
(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)
“Οι ναζί αποφάσισαν να χτυπήσουν και τους ζωγράφους.
Πρέπει να ξεριζωθεί η μοντέρνα τέχνη.
Πώς τολμούν να ζωγραφίζουν οτιδήποτε άλλο εκτός από ξανθούς χωρικούς;
Πρέπει να δοξάζουν τους αθλητές, να δίνουν αξία στη δύναμη και την αρρενωπότητα.
Κι οπωσδήποτε, όχι στα βασανισμένα, συστρεφόμενα, στοιχειωμένα κορμιά του Μπέκμαν.
Τι φρίκη αυτός ο καλλιτέχνης, αντιπροσωπεύει την ίδια την ουσία της εκφυλισμένης τέχνης…”
— Από το βιβλίο Σαρλότ του Νταβίντ Φενκινός
_____________________________________________
Μαξ Μπέκμαν (1884–1950): Κορυφαίος εξπρεσιονιστής, γνωστός για τα βαριά, σκοτεινά του χρώματα και τα αλληγορικά τρίπτυχα που εξέφραζαν την υπαρξιακή κρίση της εποχής. Ήδη από το 1933, με την άνοδο του εθνικοσοσιαλισμού, απολύθηκε από τη θέση του καθηγητή. Στις 19 Ιουλίου 1937, την ίδια ακριβώς μέρα που άνοιγε η έκθεση της “εκφυλισμένης” τέχνης στο Μόναχο, ο Μπέκμαν εγκατέλειψε οριστικά τη χώρα. Είχε προηγηθεί, μόλις την προηγούμενη ημέρα, ο οργισμένος λόγος του Χίτλερ, ο οποίος απειλούσε τους μοντερνιστές ζωγράφους με φυλάκιση ή στείρωση. Ένα μικρό, ενδεικτικό απόσπασμα από εκείνο το διάγγελμα του Μονάχου αποτυπώνει το μέγεθος του φανατισμού: “Τι παράγετε; Συστρεφόμενους ανάπηρους και κρετίνους. Γυναίκες που εμπνέουν μόνον αηδία. Άνδρες που μοιάζουν πιο πολύ με ζώα παρά με ανθρώπους. Παιδιά, που αλίμονό μας αν υπήρχαν τέτοια… Θα θεωρούνταν αμέσως θεϊκή κατάρα!”_____________________________________________
Ποιος έκρινε τι ανήκε σ’ αυτή και τι όχι; Τι έπαθαν τα έργα που χαρακτηρίστηκαν έτσι και οι δημιουργοί τους; Και τι στάση κράτησε ο απλός κόσμος απέναντι σ’ αυτό το έγκλημα;
Ο Χίτλερ ήταν ριζικά αντίθετος στον μοντερνισμό και καταδίωξε όλες τις σύγχρονες καλλιτεχνικές τάσεις. Έτσι, το ναζιστικό καθεστώς δυσφήμησε την τέχνη που ήταν ασύμβατη με την ιδεολογία του, ονομάζοντάς την “εκφυλισμένη”. Επιβλήθηκαν άμεσα απαγορεύσεις σε έργα και εκθέσεις Εβραίων, κομμουνιστών ή αντικαθεστωτικών καλλιτεχνών. Η αρχή έγινε ήδη από το 1933 στη Δρέσδη, με μια πρώτη έκθεση – διαπόμπευση, τοπικού όμως χαρακτήρα. Το 1937, όταν πια είχαν ήδη κατασχεθεί χιλιάδες έργα από τα γερμανικά μουσεία, ο υποτιμητικός ορισμός επανήλθε δριμύτερος και έγινε ο επίσημος τίτλος της μεγάλης έκθεσης στο Μόναχο. Εκεί, η προπαγάνδα ξεπέρασε κάθε όριο: πολλά έργα ήταν κρεμασμένα επίτηδες στραβά ή ανάποδα, υπήρχαν προσβλητικά συνθήματα στους τοίχους, ενώ η αίθουσα με τα έργα αφηρημένης τέχνης έφερε τον τίτλο “Αίθουσα Παραφροσύνης”. Η έκθεση περιόδευσε σε διάφορες γερμανικές πόλεις μέχρι το 1941. Την παρακολούθησαν πάνω από τρία εκατομμύρια άνθρωποι. Πολίτες περνούσαν καθημερινά μπροστά από τα αριστουργήματα του Μαξ Μπέκμαν, του Καντίνσκι, του Κίρχνερ και του Ότο Ντιξ, και τα χλεύαζαν. Τα έφτυναν – ναι, τα έφτυναν.
Το απόλυτο παράδοξο
Τα κριτήρια για να χαρακτηριστεί ένα έργο “εκφυλισμένη” τέχνη ήταν ομιχλώδη, και οι επιτροπές στις οποίες ανατέθηκαν οι κατασχέσεις έλαβαν πολλές αυθαίρετες αποφάσεις. Έτσι, ο γλύπτης Ρούντολφ Μπέλινγκ βρέθηκε στο απόλυτο παράδοξο: να “συμμετέχει” με διαφορετικά έργα του ταυτόχρονα και στην έκθεση της “εκφυλισμένης” τέχνης, αλλά και στην επίσημη έκθεση της “καλής” ναζιστικής τέχνης που γινόταν επίσης στο Μόναχο για να δείξει τη διαφορά.
Το βέβαιο είναι πως στην πρώτη γραμμή των “εκφυλισμένων” καλλιτεχνών βρέθηκαν, πλάι στους εβραίους δημιουργούς, όλοι εκείνοι που αποτύπωσαν όπως κανένας άλλος στον κόσμο τον πόλεμο, τις συνέπειές του και την ευθύνη της κοινωνίας, καταφέρνοντας όμως να μην αισθητικοποιήσουν ούτε στιγμή την αθλιότητα. Σαν να προσπαθούσαν, ήδη από τη δεκαετία του 1920, ο Ντιξ, ο Γκρος, ο Μπέκμαν, ο Κίρχνερ και όλοι οι άλλοι να προειδοποιήσουν με τη ζωγραφική τους για την άλλη, την πιο μεγάλη φρίκη που ερχόταν.
_____________________________________________
Ότο Ντιξ (1891–1969): Σε όλη του τη ζωή ο Ότο Ντιξ διωκόταν για το έργο του από φασίστες και ηθικολόγους. Οι πίνακές του, όπως ο “Οδός Πράγας (Αφιερωμένο στους συγχρόνους μου)” (όπου σε έναν κεντρικό κοσμικό δρόμο της Δρέσδης, μπροστά από το καροτσάκι ενός ανάπηρου πολέμου φαίνεται πεταμένο ένα φυλλάδιο με τίτλο “Έξω οι Εβραίοι!”, ενώ στο πίσω πλάνο οι βιτρίνες των καταστημάτων εμπορεύονται τεχνητά μέλη), οι “Ανάπηροι Πολέμου” και ο “Πωλητής Σπίρτων”, ανάγκαζαν την κοινωνία να κοιταχτεί στον καθρέφτη και να πάρει θέση. Και αυτό ακριβώς ενοχλούσε το καθεστώς.
Το «πρόσωπο» της προπαγάνδας
Στο εξώφυλλο του επίσημου οδηγού και στις αφίσες της έκθεσης «εκφυλισμένης» τέχνης του 1937 δέσποζε η φωτογραφία ενός παραμορφωμένου, υπερμεγέθους κεφαλιού. Ήταν το έργο “Ο Νέος Άνθρωπος” (1912), ένα εξπρεσιονιστικό γύψινο γλυπτό που είχε δημιουργήσει ο γερμανοεβραίος πρωτοπόρος καλλιτέχνης Ότο Φρόιντλιχ. Ο Φρόιντλιχ δεν έχασε μόνο την τέχνη του. Δολοφονήθηκε στο στρατόπεδο εξόντωσης του Μαϊντάνεκ το 1943.
Το καθεστώς επέλεξε αυτό το έργο για να σοκάρει και να πείσει το κοινό ότι η μοντέρνα τέχνη παράγει “τερατώδεις” και “απάνθρωπες” μορφές. Μάλιστα, η λέξη KUNST (Τέχνη) στον τίτλο της αφίσας ήταν γραμμένη με τεράστια, κόκκινα κεφαλαία γράμματα εντός εισαγωγικών και οπτικά παραμορφωμένη. Ήταν ο τρόπος τους για υποδηλώσουν ειρωνικά ότι αυτή η δημιουργία δεν αποτελούσε σε καμία περίπτωση τέχνη.
_____________________________________________
Τζορτζ Γκρος (1893–1959): Άλλαξε το μικρό του όνομα από Γκέοργκ σε Τζορτζ ως αντίδραση στον γερμανικό εθνικισμό ήδη από το 1916. Στα έργα του παρελαύνουν ιερόδουλες και μαστροποί, χαρτοπαίκτες και αλκοολικοί, πολεμοκάπηλοι και ανάπηροι πολέμου – το περιθώριο και η άρχουσα τάξη μαζί, πολίτες διεφθαρμένοι εξίσου από τη φτώχεια ή από τον πλούτο. Ζωγράφισε ακόμη και τον Χριστό με αντιασφυξιογόνα μάσκα, πράξη για την οποία συνελήφθη.____________________________________________
20.000 έργα στο στόχαστρο20.000 έργα απομακρύνθηκαν από τα γερμανικά μουσεία ως “εκφυλισμένα”. Δεν αναρτήθηκαν όλα στην έκθεση της ντροπής, εκεί είχαν την “τιμητική” τους 650 έργα, 112 καλλιτεχνών. Τα υπόλοιπα; Kάποια τα πούλησαν σε άλλες χώρες, για κάποια αγνοούμε την τύχη τους, κάποια τα κατέστρεψαν – είναι γνωστό πως έκαψαν 5.000 έργα. Και βέβαια η ναζιστική λίστα της “εκφυλισμένης” τέχνης δεν περιορίστηκε σε εγχώριους δημιουργούς, αλλά επιχείρησε να ισοπεδώσει τα θεμέλια ολόκληρης της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας. Στους τοίχους της έκθεσης του 1937, δίπλα στον γερμανό σουρεαλιστή Μαξ Ερνστ κρεμάστηκαν στραβά, πλαισιωμένα από υβριστικά συνθήματα που τα παρουσίαζαν ως προϊόντα ψυχασθένειας, έργα του ρώσου θεμελιωτή της αφαίρεσης Βασίλι Καντίνσκι, του ολλανδού στυλίστα Πιτ Μοντριάν, του ρωσοεβραίου Μαρκ Σαγκάλ που μετατράπηκε στον ιδανικό στόχο της αντισημιτικής ρητορείας, με το καθεστώς να χλευάζει τα γεμάτα ποίηση και εβραϊκή παράδοση έργα του ως “φυλετικό μίασμα”. Ακόμη και οι πιο κορυφαίοι ξένοι δημιουργοί, όπως ο Πάμπλο Πικάσο και ο Ανρί Ματίς, είδαν τα έργα τους να αρπάζονται από τα γερμανικά μουσεία – όχι για να καούν, αλλά για να πουληθούν κρυφά σε δημοπρασίες στην Ελβετία, χρηματοδοτώντας τη ναζιστική πολεμική μηχανή ή και προσωπικές ναζιστικές τσέπες, ενώ ταυτόχρονα λοιδωρούνταν ως “εκφυλισμένα”.
Ότο Μιούλερ 1874–1930: Ιδρυτικό μέλος της πρωτοποριακής ομάδας Η Γέφυρα, μαζί με τον Κίρχνερ, ο Ότο Μιούλερ ανέπτυξε μια καλλιτεχνική πρακτική επικεντρωμένη στην αναπαράσταση της ανθρώπινης μορφής σε φυσικά τοπία. Εμπνεύστηκε βαθιά από τη ζωή των Ρομά, κερδίζοντας μάλιστα το προσωνύμιο “Τσιγγάνος Μιούλερ”. Συνολικά 357 έργα του κατασχέθηκαν από τα γερμανικά μουσεία ως “εκφυλισμένη” τέχνη. Από αυτά, 13 συγκεκριμένα έργα επιλέχθηκαν για να διαπομπευθούν δημόσια στην περιβόητη έκθση του Μονάχου, τα περισσότερα με γυναικεία θέματα και σκηνές από τη ζωή των Ρομά. Το 2012 πολλά έργα του Μιούλερ βρέθηκαν κρυμμένα στο διαμέρισμα του Κορνέλιους Γκούρλιτ . Οι Εραστές του δίπλα δίπλα με τη Leoni του Όττο Ντιξ.
_____________________________________________
Η “προσβολή της γερμανίδας γυναίκας”
Με δεδομένο το μίσος του Χίτλερ για ζωγράφους όπως ο Κίρχνερ και ο Μπέκμαν, μου φαίνεται αξιοσημείωτο πως ήταν δυό γυναίκες τελικά που σηματοδότησαν την αρχή και το τέλος (τέλος με την έννοια της αποκάλυψης του σκανδάλου) της ιστορίας της “εκφυλισμένης” τέχνης. Η σπουδαια εξπρεσιονίστρια ζωγράφος Πάουλα Μόντερσον – Μπέκερ (1876 – 1907), παρότι είχε προ πολλού πεθάνει, σηματοδότησε την επίσημη έναρξη της ναζιστικής επίθεσης στην τέχνη. Το 1927 είχε ιδρυθεί στη Βρέμη το Μουσείο Πάουλα Μόντερσον – Μπέκερ, το οποίο ήταν το πρώτο μουσείο στον κόσμο αφιερωμένο σε γυναίκα ζωγράφο, ένα κτίριο ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής. Όταν λοιπόν ο Χίτλερ βρέθηκε στη Βρέμη το 1936, στον λόγο του σε κάποιο κομματικό συνέδριο επιτέθηκε σφοδρά σε αυτή την αρχιτεκτονική και στην εξπρεσιονιστική τέχνη. Εκεί δήλωσε πρώτη φορά πως κάθε στήριξη της μοντέρνας τέχνης θα θεωρούνταν πλέον εχθρική πράξη προς το κράτος, εκεί απαγορεύτηκε στους “εκφυλισμένους” ζωγράφους ακόμα και να ζωγραφίζουν μέσα στο σπίτι τους. Γι΄ αυτό η στιγμή εκείνη θεωρείται από τους ιστορικούς τέχνης το τελικό πράσινο φως για να ξεκινήσουν οι μαζικές εκκαθαρίσεις μουσείων, οι οποίες κορυφώθηκαν το 1937.
Στην έκθεση του Μονάχου λοιπόν υπήρξε ειδική αίθουσα, η Αίθουσα Τρία, που παρουσίαζε τις σύγχρονες απεικονίσεις των γυναικών ως “προσβολή της γερμανικής γυναικείας φύσης” – μια αίθουσα αφιερωμένη συγκεκριμένα στην υποτιθέμενη “προσβολή και τον χλευασμό της γερμανίδας γυναίκας, του γερμανού στρατιώτη και του γερμανού αγρότη”. Άντρες ή γυναίκες οι ζωγράφοι της αίθουσας τρία, δεν έχει σημασία, σημειώνουμε όμως εδώ μερικά γυναικεία ονόματα της “εκφυλισμένης” τέχνης, επειδή ήρθε η ώρα να ακουστούν κι αυτά: Είναι η Ανίτα Ρε, εξέχουσα Γερμανοεβραία ζωγράφος της πρωτοπορίας που το έργο της εκκαθαρίστηκε από τους Ναζί και η ίδια αυτοκτόνησε. Είναι η Φρίντλ Ντίκερ, πρωτοπόρα καλιτέχνιδα του Μπάουχαους, δημιουργός μέσα στα γκέτο αυτού που σήμερα λέμε art therapy, εκτελέστηκε στο Άουσβιτς. Η Μαργκ Μολ, γλύπτρια και μαθήτρια του Ανρί Ματίς, εκπροσωπήθηκε στην έκθεση “εκφυλισμένης” τέχνης με το άγαλμά της “Η χορεύτρια”. Η Μαρία Κάσπαρ-Φίλζερ, η Γιάκομπα φαν Χέμεσκερκ, η Έμι Ρέντερ. Η Ελφρίντε που στειρώθηκε και εκτελέστηκε με αέριο (πρόγραμμα Τ4) ως ψυχικά ανάπηρη. Και όλες οι άλλες. Και όλοι άλλοι.
Όταν το 2012 έγινε η έφοδος στο σπίτι του Κορνέλιους Γκούρλιτ στο Μόναχο, ένα από τα 1.400 έργα που βρέθηκαν ήταν η έγχρωμη λιθογραφία Leoni του Όττο Ντιξ. Ανάμεσα σε πίνακες των Πικάσο, Ματίς, Σαγκάλ, και τόσων άλλων κορυφαίων ζωγράφων, ήταν αυτή η συγκεκριμένη γυναίκα που έγινε το κεντρικό έργο – σύμβολο που χρησιμοποιήθηκε στα διεθνή πρωτοσέλιδα. Η ανάδειξη της δεν μπορεί να ήταν τυχαία: η Leoni κουβαλούσε έναν βαθύ, εκδικητικό συμβολισμό ενάντια στη ναζιστική ιδεολογία.
Διότι η Leoni ήταν μια πόρνη και οι πόρνες “διάβρωναν το αίμα και την κουλτούρα των γερμανών”. Η γυναίκα του τρίτου Ράιχ έπρεπε να κρατάει και να θηλάζει παιδιά, αφού η μητρότητα θεωρούνταν εθνική υπηρεσία. Η νέα γυναίκα της Βαϊμάρης που εργαζόταν εκτός σπιτιού, κάπνιζε, είχε σεξουαλική ζωή, και έκοβε τα μαλλιά της αλά γκαρσόν, έπρεπε να εξαφανιστεί. Στη θέση της επέβαλαν μια “αγία γερμανική οικογένεια” με μητέρες χωρίς ατομικότητα. Γι’ αυτό η Leoni με το έντονο, σχεδόν γκροτέσκο μακιγιάζ, το προκλητικό βλέμμα και το εκκεντρικό καπέλο τούς εξόργιζε τόσο πολύ. Το γεγονός ότι επέζησε στο σκοτάδι για δεκαετίες για να γίνει τελικά το πρόσωπο της αποκάλυψης του ναζιστικού σκανδάλου, ίσως είναι η απόλυτη εκδίκηση της ιστορίας.
_____________________________________________
Πάουλ Κλέε (1879–1940): Κορυφαίος καθηγητής της σχολής Μπαουχάους και της Ακαδημίας του Ντίσελντορφ, ο Κλέε είδε τη ζωή του να ανατρέπεται βίαια το 1933. Οι Ναζί εισέβαλαν στο σπίτι του, κατάσχεσαν πάνω από 100 έργα του και τον απέλυσαν, χαρακτηρίζοντάς τον στον τύπο ως “Γαλαζοαίματο Εβραίο” (παρόλο που δεν ήταν εβραίος) και την τέχνη του ως “παιδαριώδη και σχιζοφρενική”. Κυνηγημένος από την Γκεστάπο, ο Κλέε αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Γερμανία για την Ελβετία. Η ταπείνωση κορυφώθηκε όταν 17 έργα του διαπομπεύθηκαν στην έκθεση του Μονάχου – με κεντρικό έκθεμα τη διάσημη, σουρεαλιστική Twittering Machine (Η μηχανή που κελαηδά, 1922), την οποία οι Ναζί χλεύασαν ως απόδειξη διανοητικής διαταραχής. Αυτή η δίωξη συνέπεσε με την εκδήλωση μιας θανατηφόρας ασθένειας. Παράλυτος σχεδόν, ο Κλέε απάντησε στους διώκτες του με μια εκρηκτική δημιουργικότητα στην εξορία, μετατρέποντας τον σωματικό και ψυχικό του πόνο σε απόλυτο αντιφασιστικό μνημείο, λίγο πριν πεθάνει το 1940.Επίλογος: Το κενό που χάσκει ακόμα
Υπολογίζεται ότι οι Ναζί λεηλάτησαν περίπου το 20% όλης της τέχνης που είχε δημιουργηθεί μέχρι τότε στην Ευρώπη. Στα μουσεία έμειναν κενά, πολλά από τα οποία χάσκουν ακόμη και σήμερα. Είναι τρύπες που υπενθυμίζουν με αναίδεια εκείνα τα τρία εκατομμύρια των ανθρώπων που περνούσαν και έφτυναν τους πίνακες ζωγραφικής, υπογράφοντας μια από τις πιο άθλιες στιγμές στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού.
Ήταν η στιγμή που το άτομο μετατράπηκε σε μάζα, χάνοντας κάθε αίσθηση του καλού, του κακού, ακόμη και του όμορφου. Και κυρίως, χάνοντας τη συνείδηση του αυτονόητου δικαιώματός μας: να αναπαριστούμε τον κόσμο όπως τον νιώθουμε, και όχι όπως επιτάσσει η εκάστοτε εξουσία.
Ο Τόμας Μαν είχε κλείσει όλη αυτή την ιστορική αλήθεια σε μία και μόνο πρόταση:
Το άρθρο αυτό είναι αφιερωμένο στους Max Beckmann, Marc Chagall, Otto Dix, George Grosz, Wassily Kandinsky, Ernst Ludwig Kirchner, Paul Klee, Otto Muller, Oskar Kokoschka, Franz Marc, László Moholy-Nagy, Margarethe Moll, Oskar Moll, Piet Mondrian, Felix Nussbaum, Pablo Picasso, Max Ernst και όλους όσους (112 καλλιτέχνες) είδαν τα έργα τους να γίνονται αντικείμενα μίσους και χλευασμού και τις ζωές τους να καταστρέφονται. Αφιερωμένο και στους πολύ περισσότερους που περιελήφθησαν στην “εκφυλισμένη τέχνη” και, ναι μεν δεν είδαν τα έργα τους κρεμασμένα στην έκθεση να τα φτύνουν και να τα περιγελάνε, αλλά τα είδαν να καταστρέφονται ή να λεηλαλούνται.
Πηγές
- Λεύκωμα της έκθεσης “The Art of Society 1900 – 1945”, Νέα Πινακοθήκη του Βερολίνου
- Forbidden art: Illegal works by concentration camp prisoners, έκδοση του Μουσείου του Άουσβιτς
- Ομάδα facebook Degenerate Art
- Βιβλίο Σαρλότ του Νταβίντ Φενκινός, Μτφρ. Varon – Vassard Odette, εκδ. Εστία
- https://www.art22.gr/ άρθρο «Η λεηλασία του Χίτλερ και η δύναμη της Τέχνης»
- https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/degenerate-art-1
- https://www.vam.ac.uk/articles/entartete-kunst-the-nazis-inventory-of-degenerate-art?
- Βικιπαίδεια για τις βιογραφίες των ζωγράφων
Οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες είναι από την έκθεση “εκφυλισμένης τέχνης” του Μονάχου, και στο τέλος αντίγραφο του καταλόγου της έκθεσης. Στην πρώτη ασπόμαυρη εικόνα βλέπουμε ξεκάθαρα το καταπληκτικό αντιπολεμικό έργο “Ανάπηροι πολέμου” του Όττο Ντιξ (1920), το οποίο χάθηκε οριστικά (ή πουλήθηκε κάπου ή καταστράφηκε), διασώθηκε όμως ένα αντίγραφό του που είχε κάνει ο ίδιος ο Ντιξ σε χαρακτικό και κάποιες ασπρόμαυρες φωτογραφίες του.
Οι πίνακες του άρθρου είναι έργα που χλευάστηκαν στην έκθεση “εκφυλισμένης” τέχνης του Μονάχου. Με τη σειρά που τους βλέπουμε:
- Μαξ Μπέκμαν, Η αποκαθήλωση, 1917
- Ερνστ Λούντβιχ Κιρχνερ, Δρόμος στο Βερολίνο, 1913
- Τζορτζ Γκρος, Οι πυλώνες της κοινωνίας, 1926
- Όττο Ντιξ, Ο πόλεμος, 1924
- Όττο Ντιξ: Leoni, 1923
- Ότο Μιούλερ, Δύο κορίτσια που κάνουν μπάνιο, 1921
- Μαργκ Μολ, Η χορεύτρια, 1930
- Πάουλ Κλέε, Η μηχανή που κελαηδάει, 1922
Δείτε:
- Ντοκιμαντέρ “Χίτλερ εναντίον Πικάσο και των Άλλων” του Κλαούντιο Πόλι, 2018
- Ντοκιμαντέρ “Η αρπαγή της Ευρώπης” των Μπόνι Κοέν και Νικόλ Νιούμαν, 2006
- Ταινία “Μη χαμηλώνεις το βλέμμα” του Φλόριαν Χένκελ φον Ντόνερσμαρκ, 2019
- Ταινία “Γυναίκα από χρυσό” του Σάιμον Κέρτις, 2015
- Ταινία “Μνημείων Άνδρες” του Τζορτζ Κλούνει, 2014
Σχετικές Polaroid Stories
