(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)
Με ρακοσυλλέκτες της ιστορίας παρομοίαζε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν τους ιστορικούς, τους ανθρώπους που σκύβουν και μαζεύουν τα σκουπίδια της ιστορίας. Πίστευε ότι η αλήθεια κρύβεται ακριβώς σε όσα η επίσημη κοινωνία θεώρησε ασήμαντα και πέταξε.
Εμείς πάλι εδώ στις polaroid stories, στον απόηχο της επετείου της εξέγερσης του Πολυτεχνείου κατά της δικτατορίας, προσθέτουμε στους ρακοσυλλέκτες ιστορικούς και τους φωτογράφους, φωτορεπόρτερ, ανθρώπους με την κάμερα στην πρώτη γραμμή, όπως θέλετε πείτε τους, εκείνους πάντως που κατέγραψαν και διέσωσαν μοναδικές ιστορικές στιγμές σε μια εικόνα. Στιγμές που ίσως θα είχαν σβηστεί από τη μνήμη για λόγους πολιτικούς ή τυχαίους, γιατί “την ιστορία τη γράφουν οι νικητές”, γιατί οι άνθρωποι δεν θέλουν να θυμούνται, γιατί οι εξουσίες δεν θέλουν οι άνθρωποι να θυμούνται… Τιμώντας ΟΛΟΥΣ αναφέρουμε λίγους, σε οχτώ (εφτά συν μία) ιστορικές στιγμές που ναι, μπορεί να είχαν σβήσει χωρίς αυτούς. Τώρα, αν η αλήθεια των στιγμών αυτών παραποιήθηκε, λοιδωρήθηκε, επανακατασκευάστηκε, αναζητήστε τους ενόχους αλλού, όχι στους φωτογράφους.
1. Πλατεία Τιεν Αν Μεν και Τζεφ Γουάιντενερ
Μια από τις πιο διάσημες φωτογραφίες όλων των εποχών είναι αυτή που τράβηξε ο Αμερικανός φωτορεπόρτερ του Associated Press, Τζεφ Γουάιντενερ, από το μπαλκόνι του ξενοδοχείου Beijing.
Παρότι την ίδια σκηνή τράβηξαν, από άλλες γωνίες, κι άλλοι φωτογράφοι, σημειώνουμε εδώ τον Γουάιντενερ γιατί ήταν τραυματισμένος στο κεφάλι από πέτρα και είχε ξεμείνει κι από φιλμ. Χρησιμοποίησε φιλμ που του έδωσε ένας αυστραλός τουρίστας, και στη συνέχεια ένας αμερικανός φοιτητής (ο Kirk Martsen) έκρυψε αυτό το φιλμ στα εσώρουχά του και πέρασε μέσα από τα μπλόκα του στρατού για να το παραδώσει στα διεθνή πρακτορεία.
Η φωτογραφία έγινε διάσημη, αλλά. Ο ίδιος ο φοιτητής με τις σακούλες στα χέρια είναι άγνωστος και, κυρίως, δεν γνωρίζουμε τίποτα για το τι απέγινε. Ένα ακόμα “αλλά” στη διασημότητα της φωτογραφίας είναι πως δεν είναι καθόλου διάσημη στην ίδια την Κίνα. Για την ακρίβεια, εκεί έχει απαγορευτεί κάθε πλάνο και αναφορά στην αιματοκυλισμένη εξέγερση της Τιεν Αν Μεν. Δεδομένων και των περιορισμών στο διαδίκτυο, υπάρχει σήμερα νεαρός κόσμος στην Κίνα που δεν γνωρίζει τίποτα! Ούτε καν ότι κρατούνται ακόμα στις κινέζικες φυλακές διαδηλωτές του 1989…
2. Άνοιξη της Πράγας και Γιόζεφ Κουντέλκα
Στις 20 Αυγούστου 1968, στις 22.00 το βράδυ, το σύμφωνο της Βαρσοβίας εισέβαλε στην Τσεχοσλοβακία. Ούτε δυό εικοσιτετράωρα από την ώρα που τα πρώτα τεθωρακισμένα παραβίασαν τα σύνορα της χώρας, στις 12 το μεσημέρι όπως δείχνει το ρολόι του άγνωστου περαστικού, ο Γιόζεφ Κουντέλκα έβγαλε αυτή τη φωτογραφία στην άδεια Πλατεία Βέντσεσλας, άδεια γιατί την προηγούμενη μέρα είχαν πέσει πυροβολισμοί και το προαναγγελθέν συλλαλητήριο κατά της εισβολής ακυρώθηκε υπό το φόβο στρατιωτικού πραξικοπήματος. Μια παγωμένη στιγμή της ιστορίας φωτογραφήθηκε.
Η φωτογραφία αυτή, μαζί με τις υπόλοιπες (τουλάχιστον 5.000) φωτογραφίες του Γιόζεφ Κουντέλκα, φυγαδεύτηκαν από τη χώρα χέρι με χέρι, κι έφτασαν στον φωτογράφο του πρακτορείου Magnum Έλιοτ Έργουιτ, ο οποίος τις δημοσίευσε, με το ψευδώνυμο “Prague Photographer”. Ο Γιόζεφ Κουντέλκα, δυο χρόνια μετά την εισβολή, το ‘σκασε και ζήτησε πολιτικό άσυλο στη Βρετανία. Δεν αποκάλυψε ότι οι φωτογραφίες της Πράγας είναι δικές του παρά μόνο το 1985, γιατί τότε πέθανε ο πατέρας του που είχε παραμείνει στην Τσεχοσλοβακία. Τότε σταμάτησε να φοβάται.
Πώς φωτογραφίσατε έτσι την άνοιξη της Πράγας και την εισβολή; τον ρώτησαν πολύ αργότερα. ”Γεννήθηκα, ξέρετε, σε ένα σύστημα μέσα στο οποίο οι λέξεις δεν είχαν καμία ιδιαίτερη σημασία. Όλοι έλεγαν αυτά που ήξεραν ότι θέλουν να ακούσουν οι άλλοι. Έκτοτε λοιπόν είχα πρόβλημα με τις λέξεις.” Και αυτή η φωτογραφία θα μπορούσε να λέγεται έτσι. Χωρίς λέξεις. Σιωπή.
3. Σάρπβιλ και Πίτερ Μαγκουμπάνε
Στις 21 Μαρτίου 1960 χιλιάδες άνθρωποι διαδήλωσαν στο Σάρπβιλ. Τους εκτέλεσαν έτσι, εν ψυχρώ: 69 νεκροί, μεταξύ των οποίων 10 παιδιά, και 180 τραυματίες, οι πιο πολλοί με τραύματα από σφαίρες στην πλάτη. Φυσικά οι αρχές της νότιας αφρικής προσπάθησαν να κρύψουν το γεγονός. Αλλά το γεγονός είχε φωτογραφηθεί. Λίγες μέρες μετά, απαγορεύτηκε στους δημοσιογράφους να πλησιάσουν την κηδεία των δολοφονημένων από την αστυνομία ανθρώπων. Αλλά και η κηδεία φωτογραφήθηκε.
Ανάμεσα στους δημοσιογράφους που έσπασαν τα μέτρα ασφαλείας ήταν και ο φωτογράφος Πίτερ Μαγκουμπάνε. Ο Μαγκουμπάνε είναι ο ορισμός του λαθρεπιβάτη της Ιστορίας. Επειδή το καθεστώς του Απαρτχάιντ απαγόρευε στους μαύρους φωτορεπόρτερ να βρίσκονται σε κρίσιμα σημεία, εκείνος έκρυβε τις φωτογραφικές του μηχανές μέσα σε καρβέλια ψωμί, σε χάρτινα κουτιά γάλακτος ή μέσα σε κούφιες Βίβλους, τραβώντας φωτογραφίες στα κρυφά. Πλήρωσε τη στάση του για τη συλλογή της αλήθειας με απίστευτο προσωπικό κόστος: πυροβολήθηκε πολλάκις από την αστυνομία, του έσπασαν τη μύτη, του έκαψαν το σπίτι, πέρασε 586 συνεχόμενες ημέρες στην απομόνωση και του επιβλήθηκε πενταετής απαγόρευση άσκησης του επαγγέλματος. “Άλλοι έχουν πάθει πολύ χειρότερα” έλεγε.
4. Πολυτεχνείο και Άλμπερτ Κουράντ
“Ύστερα ήρθαν τα τανκς. Αυτά μου έδωσαν το φως για να τραβήξω το φιλμ. Χωρίς το φως τους δεν θα είχε γίνει ποτέ“. Έτσι είπε ο Άλμπερτ (Αβραάμ) Κουράντ, ο ολλανδός δημοσιογράφος που τράβηξε τα πιο διάσημα 35 δευτερόλεπτα εικόνας από τη νύχτα του Πολυτεχνείου. Ο Άλμπερτ Κουράντ, παντρεμένος με την ελληνίδα Ελένη Νικολοπούλου, δεν ήταν ακριβώς ο δημοσιογράφος που κρατάει αποστάσεις. Βοηθούσε κόσμο, επισκεπτόταν φοιτητές στα νοσοκομεία μετά την κατάληψη της Νομικής, και το βράδυ της 16ης προς 17η Νοεμβρίου 1973, το δωμάτιο που είχε νοικιάσει στον 2ο όροφο του ξενοδοχείου Acropol (ακριβώς απέναντι από την πύλη του Πολυτεχνείου στην Πατησίων) είχε γεμίσει κυνηγημένους.
Το βράδυ αυτό η χούντα είχε κόψει το ρεύμα στην περιοχή. Έτσι, ο Κουράντ κινηματογράφησε τα 35 δευτερόλεπτα της εισβολής του τανκ σχεδόν στο απόλυτο σκοτάδι, χρησιμοποιώντας ως μοναδικό φως τους προβολείς του ίδιου του τανκ τη στιγμή που έριχνε την πύλη. Το φιλμ φυγαδεύτηκε δύο μέρες μετά. Τα υπόλοιπα είναι ιστορία. Ενώ η χούντα ισχυριζόταν επίσημα ότι δεν συνέβη τίποτα, το ντοκουμέντο του Άλμπερτ Κουράντ προβαλλόταν σε όλο τον πλανήτη, διαψεύδοντας το καθεστώς.
Κάτι που δεν γνωρίζει πολύς κόσμος και το δημοσιεύω με την άδεια της οικογένειάς του, είναι ότι ο καλόκαρδος και γενναίος αυτός άνθρωπος ήταν επιζών του Άουσβιτς.
5. Ολοκαύτωμα και Βίλχελμ Μπράσε
Ο πολωνός κρατούμενος με αριθμό 3444 δεν είχε δηλώσει πίστη στον Χίτλερ, αρνήθηκε να καταταγεί στη Βέρμαχτ και φυλακίστηκε στο Άουσβιτς. Αναγκάστηκε από τα SS να εργάζεται στο φωτογραφικό εργαστήριο του στρατοπέδου, τραβώντας περίπου 40.000–50.000 φωτογραφίες ταυτοποίησης κρατουμένων και ιατρικών πειραμάτων. Είναι η πιο κυριολεκτική ενσάρκωση του ιστορικού ρακοσυλλέκτη: όταν τον Ιανουάριο του 1945, λίγο πριν την εκκένωση του στρατοπέδου, τα SS διέταξαν την καταστροφή όλων των φωτογραφιών και των αρνητικών, ο Μπράσε, μαζί με τον συγκρατούμενό του Μπρόνισλαβ Γιούρετσεκ, αγνόησαν τη διαταγή και κατάφεραν να σώσουν σχεδόν 39.000 φωτογραφίες, οι οποίες σήμερα φυλάσσονται στο Κρατικό Μουσείο Άουσβιτς – Μπίρκεναου.
Μεταξύ αυτών των φωτογραφιών είναι και το ταυτοποιητικό πορτρέτο της δεκατετράχρονης πολωνής κοπελίτσας Τσεσουάβα Κφόκα. Μόλις μπήκε στο στρατόπεδο τη χτύπησε η δεσμοφύλακας – φαίνεται το σκισμένο χείλος της – και η μικρή έκλαψε. Ακριβώς τρεις μήνες αργότερα, η Τσεσουάβα Κφόκα δολοφονήθηκε με θανατηφόρα ένεση φαινόλης απευθείας στην καρδιά. Στο επίσημο πιστοποιητικό θανάτου οι ναζιστικές αρχές κατέγραψαν ψευδώς ως αιτία την «καχεξία». Ο Βίλχελμ Μπράσε μετά τον πόλεμο δεν ξαναέπιασε ποτέ φωτογραφική μηχανή.
6. Μάης 68 και Ζιλ Καρόν
Ας εκπροσωπήσει τους φωτογράφους του Μάη ο Ζιλ Καρόν. Ίσως γιατί δυο χρόνια μετά το Παρίσι, το 1970, εξαφανίστηκε μυστηριωδώς στην Καμπότζη στα 30 του χρόνια. Έμειναν πίσω μόνο τα φιλμ του, σαν χειρόγραφα σε μπουκάλι. Ίσως πάλι γιατί ο Καρόν δεν φωτογράφιζε από απόσταση. Βρισκόταν κυριολεκτικά μέσα στα οδοφράγματα, ανάμεσα στους φοιτητές και τα δακρυγόνα. Είχε τη μοναδική ικανότητα να αποτυπώνει την αίσθηση του επείγοντος, πριν το θραύσμα της ιστορίας χαθεί.
“Με εντυπωσίασε ο τρόπος με τον οποίον ενδιαφέρεται για τους ανθρώπους. Δεν βρίσκεται εκεί μόνο για να διηγηθεί τις ειδήσεις, είναι εκεί για να καταλάβει τους ανθρώπους, για να συλλάβει κάτι από κάποιον. Και με άγγιξε και η προσοχή που έδινε στα σώματα και στα μάτια, υπάρχει πάντα μια συνάντηση, και αυτό είναι που χαρακτηρίζει το έργο του. Προσπαθεί να συλλάβει τους ανθρώπους σε ό,τι έχουν μοναδικό, δεν τους υποβιβάζει ποτέ στην ιδιότητα του θύματος.” Έτσι λέει η Mariana Otero, σκηνοθέτρια του ντοκιμαντέρ “Αναζητώντας τον Ζιλ Καρόν”.
7. Ίγκορ Κοστίν και Τσερνόμπιλ
Ο ουκρανός φωτογράφος Ίγκορ Κοστίν είναι γνωστός κυρίως για τις εμβληματικές φωτογραφίες του από το Τσερνόμπιλ. Μία απ’ αυτές είναι η αεροφωτογραφία του κατεστραμμένου, ανοιχτού αντιδραστήρα λίγες ώρες μετά την έκρηξη (26 Απριλίου 1986). Ναι. Ενώ η σοβιετική ηγεσία έκρυβε το μέγεθος της καταστροφής, ο Ίγκορ Κοστίν πέταξε με ελικόπτερο ακριβώς πάνω από τον αντιδραστήρα και τη φωτογράφισε. Η ραδιενέργεια ήταν τόσο ισχυρή που έκαψε όλο του το φιλμ εκτός από ένα και μοναδικό καρέ (που μάλιστα έχει αλλοιωθεί στο κάτω μέρος από τη ραδιενέργεια).
Ο Κοστίν δεν σταμάτησε εκεί. Επέστρεψε πολλές φορές στη ζώνη αποκλεισμού για περισσότερες από δύο δεκαετίες, απαθανατίζοντας τους εκκαθαριστές, τις εκκενώσεις του Πρίπιατ, τα θύματα και τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της ραδιενέργειας, εκθέτοντας τον εαυτό του σε δόσεις ραδιενέργειας πολλαπλάσιες από τα επιτρεπόμενα όρια.
7+1. Earthrise, Γουίλιαμ Άντερς
Αν ο Μπράσε δείχνει το σκοτάδι του ανθρώπου, το Earthrise δείχνει το σπίτι που πρέπει να σώσουμε. Ήταν παραμονή Χριστουγέννων 1968, η Γη ανέτειλε πάνω από τον άγονο ορίζοντα της Σελήνης και το πλήρωμα του Apollo 8, της πρώτης επανδρωμένης αποστολής σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη ίσως και να μελαγχολούσε λίγο αναπολώντας τις ωραίες γιορτές κάτω στη Γη… Ο Διοικητής της Αποστολής Φρανκ Μπόρμαν καθόταν στο αριστερό κάθισμα, ετοιμαζόμενος να στρέψει το διαστημόπλοιο σύμφωνα με το σχέδιο πτήσης, και τότε φάνηκε στο πλαινό παράθυρο της θεσης του Γουίλιαμ Άντερς.
Άντερς: Θεέ μου, κοίτα αυτή την εικόνα εκεί πέρα! Να η Γη που ανεβαίνει. Πόσο όμορφη είναι!
Μπόρμαν: Δεν είναι προγραμματισμένο αυτό, άστο…
[κλικ κλείστρου]
Άντερς: Έχεις έγχρωμο φιλμ, Τζιμ; Δώσε μου ένα έγχρωμο ρολό γρήγορα, εντάξει;
Λόβελ: Ω, φίλε, αυτό είναι υπέροχο.
Άντερς: Βιάσου.
Ο Γουίλιαμ Άντερς, συνταξιούχος υποστράτηγος της Πολεμικής Αεροπορίας των ΗΠΑ και αστροναύτης της NASA, που είχε καθήκον του εντός της αποστολής Apollo 8 να φωτογραφίσει το έδαφος της Σελήνης, έστρεψε ξαφνικά τον φακό “στο περιθώριο” της αποστολής και έδειξε πόσο μικρός, εύθραυστος και όμορφος είναι ο πλανήτης μας.
——————
Οχτώ ιστορίες, οχτώ κάμερες, οχτώ ρακοσυλλέκτες της ιστορίας που απέδειξαν πως μια και μόνο εικόνα αρκεί για να γκρεμίσει το πιο καλοστημένο ψέμα της εξουσίας.
Σήμερα, στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και των fake εικόνων, μια νέα εξουσία έχει γεννηθεί, που φτιάχνει εκατομμύρια ψεύτικα αντίγραφα, έτσι ώστε το αληθινό να χάνεται μέσα στον θόρυβο του μεγάλου πλήθους. Αλλά η πραγματική φωτογραφία δεν είναι απλώς pixels· είναι το αποτύπωμα μιας στιγμής που συνέβη στ’ αλήθεια, μπροστά στα μάτια ενός ανθρώπου που βρέθηκε εκεί. Ο Ανρί Καρτιέ-Μπρεσόν έλεγε πως “το να φωτογραφίζεις είναι να βάζεις στην ίδια ευθεία το μυαλό, το μάτι και την καρδιά”. Υπάρχει αλγόριθμος με θάρρος να σταθεί απέναντι σε ένα τανκ;
Πηγές
-
- Οι φωτογραφίες είναι οι πραγματικές, κατεβασμένες από το διαδίκτυο. Η βασική φωτογραφία είναι μια σύρραψη μερικών φωτογραφιών του άρθου, συν μερικές ακόμη από την Πράγα, το Σάρπβιλ και το Τσερνομπίλ, των ίδιων φωτογράφων. Οι λευκές γραμμές στη φωτογραφίες του Τσερνομπίλ οφείλονται στα εξαιρετικά υψηλά επίπεδα ραδιενέργειας.
- https://www.aftoleksi.gr/2023/08/20/praga-22-aygoystoy-1968-mia-fotografia/
- https://www.aftoleksi.gr/2023/03/21/o-fotografos-sarpvil/
- https://www.facebook.com/reel/1604899960939332
- https://www.tanea.gr/2023/11/13/interviews/o-anthropos-crpou-itan-ekei-online/
- https://en.wikipedia.org/wiki/Wilhelm_Brasse
- https://www.theguardian.com/world/2005/jan/20/secondworldwar.warcrimes
- https://facesofauschwitz.com/gallery/czeslawa-kwoka/
- https://www.aspromavro.eu/2015/07/blog-post_81.html
- https://www.lifo.gr/blogs/almanac/istoria-enos-blemmatos-50-hronia-apo-ton-thanato-toy-fotografoy-gilles-caron
- https://chernobylx.com/uk/igor-kostin-the-legend-of-chernobyl/
- https://science.nasa.gov/resource/the-story-behind-apollo-8s-famous-earthrise-photo/
Σχετικές Polaroid Stories