(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)
[Στην αρχή ήταν απίθανο να ανέβει γυναίκα σε ποδήλατο. Να πάει ολόκληρη βόλτα μονη της με το ποδήλατο της, αδιανόητο. Να πιει τον καφέ της με άλλες φίλες της ποδηλάτισσες, σκανδαλώδες. Αλλά υπάρχουν άνθρωποι, συνηθισμένοι, σαν εμάς εδώ, που μια μέρα αποφασίζουν και κάνουν το αδιανόητο δυνατό. Μ’ αυτούς τους ανθρώπους προχωράει η ζωή, δεν νομίζετε;]
Όταν το σύγχρονο ποδήλατο έκανε την εμφάνισή του στα τέλη του 1800, η πατριαρχική κοινωνία της εποχής το αντιμετώπισε με τρόμο. Ιατρικοί (!) και συντηρητικοί κύκλοι προειδοποιούσαν τις γυναίκες για το διαβόητο «bicycle face» (μια υποτιθέμενη μόνιμη παραμόρφωση του προσώπου από την ποδηλατική προσπάθεια) ή, ακόμα χειρότερα, για κινδύνους που αφορούσαν την ηθική τους και την αναπαραγωγική τους ικανότητα.
Η πραγματική απειλή για το κατεστημένο δεν ήταν φυσικά ιατρική. Ήταν βαθύτατα πολιτική. Το ποδήλατο πρόσφερε στις γυναίκες κάτι που τους στερούσαν συστηματικά: ελευθερία στην κινητικότητα και κατ’ επέκταση αυτοπεποίθηση και αυτονομία. Για πρώτη φορά, μια γυναίκα μπορούσε να φύγει από τα στενά όρια του σπιτιού στο οποίο της είχαν πει πως ανήκει, χωρίς την ανάγκη συνοδού, χωρίς την έγκριση ενός άντρα, χωρίς να εξαρτάται από αμαξάδες.
Η πολωνέζα ποδηλάτισσα κυρία Σνάιντερ αφηγείται από το μακρινό 1880: ”Μια γυναίκα σε ποδήλατο! Στέκονταν και με παρακολουθούσαν με προσβολές και σχόλια που με έκαναν να κοκκινίζω από ντροπή. Κάποιοι αμαξάδες μου επιτίθονταν με τα μαστίγιά τους, και παιδιά με βομβάρδιζαν με βρώμικα πράγματα. Συχνά κατέληγα στο χαντάκι γιατί οι άμαξες έπεφταν επίτηδες πάνω μου”.
Οι κοροιδίες και οι υποτιμητικές, χλευαστικές ή και τρομοκρατικές γελοιογραφίες της εποχής έδιναν κι έπαιρναν, αποτυπώνοντας το παραπάνω κλίμα. Όταν οι γυναίκες απεικονίζονταν να κάνουν ποδήλατο, αλλού έπεφταν καθώς (υποτίθεται πως) δεν είχαν το μυαλό ή την ενέργεια για τέτοιο πράγμα, αλλού τους επιτίθονταν ζώα, αλλού δινόταν μια σεξουαλική διάσταση. Το “αφύσικο” κάθισμα πάνω στο ποδήλατο (μα, είναι δυνατό μια γυναίκα ν’ ανοίγει τα πόδια της;) όσο και η ελευθερία που πρόσφερε η ποδηλασία στις γυναίκες δημιουργούσαν την εικόνα της σεξουαλικά άτακτης, άρα ανήθικης, έτοιμης για όλα, γυναίκας. Αυτές σε λίγο θα θέλουν και ψήφο!! Να δεις που καβαλάνε τα ποδήλατα και πάνε σε συγκεντρώσεις, ω! τι απειλή για τη “φυσική τάξη πραγμάτων”!
Το ποδήλατο έγινε σύμβολο. Μια απλή μηχανική εφεύρεση με δύο ρόδες και πετάλια έκανε για τη γυναικεία χειραφέτηση περισσότερα από όσα θα μπορούσαν να είχαν φανταστεί οι πολιτικοί στοχαστές της εποχής. Το ποδήλατο δεν άλλαξε απλώς τον τρόπο με τον οποίο μετακινούμαστε· αναδιατύπωσε ριζικά τα όρια της γυναικείας ελευθερίας, μετατρέποντας την καθημερινή μετακίνηση σε μια βαθιά πολιτική πράξη…
Ας μεταφερθούμε στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ το 1897 όπου ένα ομοίωμα ποδηλάτισσας, με εντελώς στερεοτυπική ενδυμασία, κρέμεται πάνω από το πλήθος που περιμένει το αποτέλεσμα μιας ψηφοφορίας: θα μπορούν οι φοιτήτριες να λάβουν πτυχίο μετά την ολοκλήρωση των σπουδών τους; Το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας ήταν αρνητικό και το ομοίωμα καταρρίφθηκε θριαμβευτικά. Οι γυναίκες μπόρεσαν να λάβουν πτυχίο από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ το 1948. Και η βεβαιότητα πως ένα φοιτητικό κίνημα είναι πάντα θετικό και προοδευτικό σκόνταψε, αυτή τη φορά, στα πετάλια.
Μαζί με την κίνηση, άλλαξαν κι άλλα. Οι ασφυκτικοί κορσέδες και οι βαριές, μακριές φούστες της βικτοριανής εποχής ήταν αδύνατον να συμβαδίσουν με την κίνηση των πεντάλ. Από τη μια πλευρά ο γυμνός αστράγαλος σόκαρε, από την άλλη οι ίδιες οι ποδηλάτισσες δεν μπορούσαν να περιορίζουν την κίνησή τους με κρινολίνα και κορσέδες. Η αμερικανίδα Αμέλια Μπλούμερ (Bloomer) εφηύρε το ομώνυμο φαρδύ παντελόνι το 1851, κι έτσι, με τα “Bloomers” της, κυριολεκτικά έθεσε σε ακόμα πιο γρήγορη κίνηση τις (ήδη πιο δυναμικές) αμερικανίδες φεμινίστριες. Μόδα και κοινωνία υποχώρησαν μπροστά στην ανάγκη για λειτουργικότητα. Όπως οι σουφραζέτες που έδιναν τη μάχη για το δικαίωμα ψήφου, έτσι και οι ποδηλάτισσες αντιστάθηκαν στην καθεστηκυία τάξη, έσπασαν ενδυματολογικούς κώδικες και ξεπέρασαν κοινωνικά ταμπού. Δεν είναι τυχαίο που η σπουδαία σουφραζέτα Σούζαν Άντονι έγραψε το 1896 ότι “το ποδήλατο έχει κάνει περισσότερα για τη χειραφέτηση των γυναικών από οτιδήποτε άλλο στον κόσμο”. Είχε δίκιο. Οι πρωτοπόρες εκείνες ποδηλάτισσες ανέτρεψαν την αντίληψη ότι οι γυναίκες ήταν υπερβολικά εύθραυστες, υπερβολικά ντελικάτες και υπερβολικά εξαρτημένες για να κινούνται μόνες τους στον κόσμο.
Ήταν η Άνι Λοντοτέρι (1870 – 1947), λετονή εβραία μετανάστρια στις ΗΠΑ, η πρώτη γυναίκα που έκανε τον γύρο του κόσμου με ποδήλατο. Ήταν η Αλφονσίνα Στράδα (1891 – 1959), η ιταλίδα πρωτοπόρος που αγωνίστηκε μαζί με άνδρες στο γύρο της Ιταλίας. Η Τίλι Άντερσον (1875–1965), σουηδέζα μετανάστρια στις ΗΠΑ, πρωταθλήτρια αγώνων ως το 1902 που απαγορεύτηκε η συμμετοχή των γυναικών σε αγώνες, σήμερα θεωρείται κορυφαία ποδηλάτισσα όλων των εποχών. Ήταν η Μπέριλ Μπάρτον (1937 – 1996), θρυλική Βρετανίδα πρωταθλήτρια για δεκαετίες, που νίκησε ακόμη και άνδρες επαγγελματίες σε ανοιχτούς αγώνες. Ήταν η Ελέν Ντουτριέ (1877 – 1961), γαλλοβελγίδα πρωταθλήτρια ποδηλασίας, κασκαντέρ, πιλότος, οδηγός ασθενοφόρου στον πόλεμο, διευθύντρια στρατιωτικού νοσοκομείου. Και η Κάθριν Τάουλ Νοξ (1874 – 1900), από τις πρώτες αφροαμερικανίδες ποδηλάτισσες, που αγωνίστηκε ενάντια στις φυλετικές και κοινωνικές διακρίσεις της εποχής της.
Δεν είναι ούτε επικίνδυνο ούτε άσεμνο, μα κι αν είναι δεν μας νοιάζει. Έτσι φώναξαν και γνώρισαν ελευθερία χωρίς προηγούμενο: μπορούσαν να ταξιδεύουν μόνες, να καταφέρνουν ανήκουστα επιτεύγματα, να κάνουν τον γύρο του κόσμου. Κάθε χιλιόμετρο που διένυαν αυτές οι γυναίκες πάνω στο ποδήλατό τους αποτελούσε απόδειξη του δικαιώματός τους (του δικαιώματός μας) στην ελευθερία.
Η Αμελί Ρόδερ και η Κλάρα Μπάγιερ ήταν οι πρώτες ποδηλάτισσες στο Βερολίνο το 1890, όταν η Γερμανία ήταν μία από τις πιο συντηρητικές χώρες στο θέμα της γυναικείας ποδηλασίας. Έξι χρόνια μετά και ενώ οι γερμανίδες πρωτοπόρες είχαν κερδίσει ίσα δικαιώματα στη Γερμανική Ομοσπονδία Ποδηλατών, ένας εξοργισμένος αναγνώστης έγραψε στο περιοδικό Die Jugend: “Αν το ωραίο φύλο αισθάνεται απολύτως την ανάγκη να ασκήσει τη δύναμή του στο πεντάλ, μπορεί κάλλιστα να την εφαρμόσει και στη ραπτομηχανή”. Τι μας λες;
Του απάντησε η γαλλίδα χημικός Ζαν Μποέκ που στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο μετακινούνταν με το ποδήλατό της από χωριό σε χωριό μεταφέροντας εκρηκτικά υλικά για να εκπαιδεύσει τους παρτιζάνους στις ανατινάξεις των ναζιστικών υποδομών, του απάντησε η βελγίδα Ίρμα Κάλντοου που την ίδια περίοδο χρησιμοποιούσε το ποδήλατό της ως μέσο επικοινωνίας μεταξύ των αντιστασιακών ομάδων και για να οργανώνει τη διάσωση καταζητούμενων ανθρώπων.
Και σήμερα, ενάμιση αιώνα μετά την Αμέλια Μπούμερ, είναι το δεκάχρονο κορίτσι στο Ριάντ της Σαουδικής Αραβίας, που στην ταινία Ουάντζντα (Wadjda, ή Το απαγορευμένο ποδήλατο, 2012) της Haifaa Al-Mansour, πρώτης γυναίκας δημιουργού από τη Σαουδική Αραβία, τολμάει να ονειρευτεί ένα όνειρο απαγορευμένο: ένα ποδήλατο για να κάνει κόντρες με το φιλαράκι της τον Αμπντουλάχ. Κι ας της λέει ο Αμπντουλάχ “Δεν ξέρεις ότι τα κορίτσια δεν κάνουν ποδήλατο;”, κι ας της λέεη η μαμά της “Αν κάνεις ποδήλατο, δεν θα μπορείς να κάνεις παιδιά”, η Ουάντζντα στέκεται μπροστά από το κατάστημα παιχνιδιών, ερωτευμένη σχεδόν με ένα πράσινο ποδήλατο με πολύχρωμες κορδέλες στο τιμόνι. Σε μια κοινωνία όπου το ποδήλατο των γυναικών θεωρείται απειλή, η επιμονή της μικρής ηρωίδας να μαζέψει τα χρήματα – συμμετέχοντας ακόμα και σε έναν σχολικό διαγωνισμό απαγγελίας του Κορανίου έναντι χρηματικού έπαθλου – μετατρέπεται σε μια συγκλονιστική παραβολή για τη γυναικεία αντίσταση. Το πράσινο ποδήλατο της Ουάντζντα δεν είναι παιχνίδι, είναι το όχημα της απελευθέρωσης σε έναν κόσμο που θέλει τις γυναίκες αόρατες και ακίνητες.
Έτσι, για μια γυναίκα στο Αφγανιστάν, το να ανέβει σε ποδήλατο είναι μη αποδεκτό κοινωνικά και παράνομο. Όσες το αποτολμούν αντιμετωπίζουν επιθέσεις, σωματική βία, ακόμα και λιθοβολισμούς. Κάποιες γενναίες κοπέλες κρύβουν το πρόσωπό τους και ντύνονται με αντρικά ρούχα προσποιούμενες τα αγόρια, μόνο και μόνο για να νιώσουν την αίσθηση της ελευθερίας που προσφέρει το ποδήλατο ή για να προπονηθούν. Όπως έκανε η 23χρονη Φαρίμπα Χασίμι, που ξεκίνησε να κάνει ποδήλατο στο Αφγανιστάν κρυφά, μεταμφιεσμένη σε αγόρι, και τελικά διέφυγε στο εξωτερικό για να σώσει τη ζωή της και το πάθος της, καταφέρνοντας μάλιστα να αγωνιστεί στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Παρισιού το 2024…
Είτε πρόκειται για τις σουφραζέτες του Λονδίνου που ποδηλατούσαν με παντελόνια στους λασπωμένους δρόμους του 1890 είτε για ένα μικρό κορίτσι στη Σαουδική Αραβία του σήμερα που κοιτάζει με λαχτάρα μια βιτρίνα με ποδήλατα, η ιστορία που έχει γραφτεί πάνω σε δύο ρόδες είναι συγκλονιστική. Κάθε φορά που μια γυναίκα ανεβαίνει σε ένα ποδήλατο και ξεκινά να κάνει πετάλι – με την ορμή όλων όσων προηγήθηκαν αρνούμενες να μείνουν ακίνητες – ο κόσμος αναγκάζεται να κάνει ένα βήμα μπροστά, αφήνοντας πίσω του τα στερεότυπα. Μπράβο σε όλες. Σας ευχαριστούμε.
Πηγές
- https://www.theguardian.com/books/2018/oct/11/roger-gilles-women-on-the-move-bicycle-racing-1890s
- https://theconversation.com/the-history-of-women-cyclists-an-uphill-climb-to-equality-244984
- https://tillieanderson.com/tillie/gallery/
- https://www.emma.de/artikel/die-radelnde-revolution-334417
- https://en.wikipedia.org/wiki/Jeanne_Bohec
- https://en.wikipedia.org/wiki/Kittie_Knox
- https://urbancyclinginstitute.substack.com/p/resistance-solidarity-and-bicycles
- https://www.facebook.com/BrevetsAndRaces
- https://press.ert.gr/ert3/ert3-ntokimanter-oi-protopores-toy-podilatoy-a-tileoptiki-metadosi-24-06-stis-23-00/
Δείτε
Ακούστε
Και για τους ελληνολάτρες:
Σχετικές Polaroid Stories