(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)

Στη διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου ξέχασαν δύο δικαιώματα, της αντίρρησης και της φυγής, λέει ο Σαρλ Μπωντλαίρ…

Λοιπόν, η ταινία Καλοκαίρι με τη Μόνικα του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν είναι μια ταινία για αυτό το ξεχασμένο δικαίωμα της φυγής. Ίσως και της αντίρρησης. Εδώ, η Μόνικα και ο Χάρι, δυό νέοι ερωτευμένοι άνθρωποι, επαναστατούν ενάντια στη μονότονη ζωή τους στη Στοκχόλμη και αποφασίζουν να φύγουν για ένα παθιασμένο καλοκαίρι στο σουηδικό αρχιπέλαγος. Η ταινία κυκλοφόρησε το 1953 και μοιάζει να είναι προπομπός της δουλειάς του σκηνοθέτη στη γυναικεία ματιά, ζωή και ψυχοσύνθεση, σε κατοπινές ταινίες όπως Η φθινοπωρινή σονάτα, Η περσόνα, Κραυγές και ψίθυροι. 

Η Μόνικα της δικής μας ταινίας είναι μια κοπέλα που πνίγεται από τη μονοτονία, το μεροδούλι μεροφάι της τάξης της, την οικογενειακή κακοποίηση, τους φραγμούς που της βάζει μια ζωή που δεν την έχει διαλέξει η ίδια. Θέλει να ερωτευτεί, να σαγηνεύσει και να σαγηνευτεί, να περάσει ένα ανέμελο καλοκαίρι μακριά απ’ όλα, μόνο η ίδια και ο αγαπημένος της Χάρι. Στην ταινία, μαζί με τους εξαιρετικά επιλεγμένους ηθοποιούς, πρωταγωνιστεί και το σουηδικό τοπίο, τόσο μακρινό από ό,τι έχουμε εμείς συνηθίσει σαν καλοκαιρινό μα τόσο όμορφο και αχανές, ένα τοπίο που σου δίνει το δικαίωμα της ιδιωτικότητας ή και της μοναχικότητας, ακόμα κι όταν είστε δύο μαζί, γιατί όχι; Με άλλα λόγια, τι φωτογραφία! 

Κάποιοι έχουν κατηγορήσει τον Μπέργκμαν πως έκανε τη Μόνικα απλό ερωτικό αντικείμενο, τονίζοντας μάλιστα πως τα ‘φτιαξε με την ηθοποιό Χάριετ Άντερσον στη διάρκεια των γυρισμάτων, αλλά εγώ νομίζω το αντίθετο ακριβώς: η Μόνικα είναι ένα ελεύθερο πλάσμα, που θέλει να ερωτεύεται, να κάνει σεξ, να γίνεται ένα με τον ήλιο και τη θάλασσα. Είναι πιθανόν να μην της συγχωρείται από τους κριτές της που είναι σεξουαλικά απελευθερωμένη, που παίρνει την πρωτοβουλία των κινήσεων, και κυρίως που εν τέλει αρνείται τον ρόλο της μητέρας. Στην τελευταία σκηνή πάντως η Μόνικα κοιτάζει την κάμερα σε ένα απίστευτο κοντινό πλάνο και είναι σαν να μας απευθύνει το λόγο, σ’ εμάς, το κοινό, εσένα, εμένα, και να μας λέει: “Κρίνε με αν τολμάς!“. Ένα πλάνο ανήκουστο για την εποχή του.

Η ταινία γνώρισε την επιτυχία που έπρεπε να έχει λίγα χρόνια αργότερα και μάλιστα σε άλλη χώρα, στη Γαλλία. Ο Ζαν Λικ Γκοντάρ την αποθέωσε μέσα από τις σελίδες του Cahiers du Cinéma, ενώ στην ταινία του Με κομμένη την ανάσα “αντέγραψε” το βλέμμα της Χάριετ Άντερσον στη δική του τελευταία σκηνή. Και ο Φρανσουά Τρυφώ, επίσης ξετρελαμένος με την ταινία, έβαλε τον Αντουάν και τους φίλους του, στα 400 χτυπήματα, να κλέψουν μια διαφημιστική φωτογραφία της ταινίας Καλοκαίρι με τη Μόνικα από τις προθήκες ενός κινηματογράφου. Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι το σουηδικό Καλοκαίρι με τη Μόνικα επηρέασε βαθιά τη γέννηση της γαλλικής νουβέλ βαγκ!

«Πρέπει να δει κανείς το Καλοκαίρι με τη Μόνικα έστω και μόνο για εκείνα τα λεπτά που η Χάριετ Άντερσον κοιτάζει την κάμερα… Είναι ένα σινεμά του δημιουργού, όπου η κάμερα καταγράφει τη ζωή στην πιο ελεύθερη και ευάλωτη στιγμή της», είπε ο Τρυφώ. Εγώ πάλι κρατάω από την ταινία πιο πολύ απ’ όλα αυτό: «Θέλω το καλοκαίρι να συνεχιστεί έτσι».

Είναι αξιοσημείωτο πως τα γυρίσματα της ταινίας πρέπει να ήταν πολύ ωραία. Υπάρχουν ενθουσιώδεις αφηγήσεις από το μικρό κινηματογραφικό συνεργείο, που πήγε με μια βάρκα στο νησί Όρνο, εγκαταστάθηκε στο  σπίτι του γραμματέα της ενορίας του νησιού και πέρασε εκεί τρεις εβδομάδες. Όταν τα μάζευαν για να επιστρέψουν, η ανακάλυψη μιας γρατζουνιάς στα αρνητικά έγινε πηγή ευτυχίας, γιατί έμειναν να τα ξαναγυρίσουν σχεδόν όλα από την αρχή! Αυτή η χαρά του εργαζόμενου συνεργείου μάλλον σχετίζεται αυστηρά με τους υπόλοιπους συναδέλφους και τον τόπο εργασίας, χαίρομαι γι’ αυτούς, ας μου επιτραπεί ωστόσο να κλείσω με αυτόν τον διάλογο της ταινίας: 

Μόνικα: Κανείς δε θα ΄πρεπε να δουλεύει μια μέρα σαν αυτή.
Χάρι: Όχι, είναι στ’ αλήθεια τρελό.
Μόνικα: Ας φύγουμε και να μη γυρίσουμε ποτέ ξανά. Θα γυρίσουμε όλο τον κόσμο.