[Κοιτάζοντας μια φωτογραφία από έναν εργατικό οικισμό του 1928, ανακαλύπτει κανείς πώς μια απλή ταράτσα μπορεί να γίνει το πεδίο μάχης ενός αιώνα…]
(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)
Ανακάλυψα στο ωραίο βιβλίο Βαϊμάρη: Η Ανάπηρη Δημοκρατία πως το 1928 ο Βάλτερ Γκρόπιους, ιδρυτής του Μπάουχαους, σχεδίασε έναν οικισμό για τους εργάτες του εργοστασίου Junkers & Co στο Ντεσάου. Ξέσπασαν αμέσως έντονες διαμαρτυρίες από τους εθνικοσοσιαλιστές και τους συντηρητικούς. Για τι πράγμα διαμαρτύρονταν λέτε; Για τις επίπεδες στέγες των σπιτιών! “Πού είναι τα ρωμαλέα γερμανικά σπίτια μας με τις γερμανικές μυτερές στέγες μας; Πώς τα κάνατε έτσι ισιάδα βρε αλήτες;” Τέτοια θα φώναζαν οι διαμαρτυρόμενοι, φαντάζομαι. Αδιανόητο αίτημα για την εποχή μας. (;)
Σκέφτομαι πως ο εθνικισμός, ο ρατσισμός, ο αντισημιτισμός και άλλοι πολλοί “ισμοί” είναι σιγανοποταμάκια, μέχρι να εδραιωθούν για τα καλά και να μας καταπιούν ζωντανούς. Ύπουλα δηλητήρια που εθίζουν τον κόσμο, ο οποίος φτάνει στο σημείο να πιστεύει (παραδείγματος χάριν) πως οι μυτερές στέγες είναι μια πατρίδα που πρέπει να την υπερασπιστεί, ενώ οι επίπεδες αποτελούν έναν επικίνδυνο, διαβρωτικό και προδοτικό νεωτερισμό. Ένας συνειρμός γεννιέται στο μυαλό μου, και βρίσκομαι να παρακολουθώ νοερά αυτές τις παρελάσεις με στρατιωτικό βήμα και στολές… Ζητείται από νέους ανθρώπους, που το μυαλό τους κανονικά θα έπρεπε να κατακλύζεται από καινοτομίες και επαναστατικές νεωτερικότητες, να φουσκώνουν από περηφάνεια – για τι ακριβώς στην τελική; Για μια μυτερή στέγη;
Ενώ γράφω αυτές τις σκέψεις κοιτώντας τις φωτογραφίες του Οικισμού Τέρτεν στο Ντεσάου, έρχονται ειδήσεις από τη Γερμανία. Για την ιστορία και μόνο, σημειώνω πως το Μπάουχαους – η σχολή που επηρέασε την αρχιτεκτονική, τον βιομηχανικό σχεδιασμό, τη διακόσμηση, με λίγα λόγια σχεδόν όλη την τέχνη και όλη την καθημερινότητα σε όλο τον κόσμο μέχρι και στις μέρες μας – είχε κλείσει το 1933 από τους Ναζί, οι οποίοι ήταν αδύνατον φυσικά να αποδεχτούν τόσο τη νεωτερικότητα και τη διεθνιστική προοπτική του Μπάουχαους όσο και τα πολλά εβραϊκά ή ξένα μέλη του*. Σήμερα, το ακροδεξιό κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) βάζει ξανά το Μπάουχαους στο στόχαστρο. Στην πρόσφατη προεκλογική του εκστρατεία στη Σαξονία-Άνχαλτ, την ιστορική έδρα της σχολής, ζήτησε επίσημα να καταργηθεί το σλόγκαν “Σκέψου Μοντέρνα” και να αντικατασταθεί από το “Σκέψου Γερμανικά”. Το Μπάουχαους βαφτίστηκε ξανά μια “παρέκκλιση που επιδιώκει να καταργήσει κάθε ένδειξη εθνικών ριζών” και απειλείται με διακοπή της χρηματοδότησης προγραμμάτων του που (το AfD θα πει πως) είναι “αντιπατριωτικά”. Τελικά, ο ολοκληρωτισμός δεν υπονομεύει μόνο το παρόν και το μέλλον. Φοβάται και καταδιώκει και το παρελθόν, κυρίως όταν αυτό είναι νεωτεριστικό και φέρνει κάτι καλό στις ζωές των ανθρώπων.
Στις σκέψεις μου έρχεται η φασιστική αρχιτεκτονική. Ναι, υπάρχει τέτοια. Είναι αυτά τα κτίρια που στέκουν σε μνημειακή κλίμακα, με απόλυτη συμμετρία και σκληρά υλικά, και έναν απογυμνωμένο κλασικισμό. Σχεδιάστηκαν όχι μόνο για να είναι αιώνια σύμβολα ισχύος αλλά και συντριπτικές παρουσίες, να συντρίψουν δηλαδή το άτομο μέσα στο πλήθος και να προωθήσουν τη συμμόρφωσή του. Οι πολίτες, θεωρητικά, θα αισθάνονταν μικροί κι ανίσχυροι, ενώ ταυτόχρονα θα είχε εμφυσηθεί εντός τους μια λαχτάρα – σαν – θρησκευτική να αποτελέσουν μέρος ενός μεγάλου (κρατικού ή πατριωτικού, ό,τι θέλετε) εγχειρήματος. Αν κάπου διακρίνεται μία αντίφαση, είναι γιατί υπήρξε. Ήταν όμως φαινομενική. Η οπτική γλώσσα του φασισμού είναι, σε μεγάλο βαθμό, ο Ρομαντισμός (η λαχτάρα για το παρελθόν και η εστίαση στο “άρτιο”) και ο Φουτουρισμός (η λατρεία της ταχύτητας, των μηχανών, της βίας). Έτσι μπορούσε ο φασισμός να επικαλείται τη δόξα των προηγούμενων αυτοκρατοριών και παράλληλα να υπόσχεται ένα νέο μέλλον. Ποιος είπε ότι η αρχιτεκτονική δεν είναι πολιτική;
Ξανακοιτάζω το “αντιπατριωτικό” σπίτι του Γκρόπιους με ακόμα μεγαλύτερη αγάπη. Πού να το ‘ξερε αυτή η ταράτσα πως θα δίνονταν τέτοιες μάχες για χάρη της και οι ίδιες μάχες θα επαναλαμβάνονταν έναν αιώνα μετά… Ή μήπως το ‘ξερε; Μήπως πάντα το ξέρουν η τέχνη και η επιστήμη πως βαδίζουν σε τεντωμένο σκοινί, κυρίως όταν έχουν απέναντι τους ολοκληρωτικές εξουσίες;
Όπως και να ’χει, στην αρχή του άρθρου ήμουν λιγάκι αισιόδοξη. Τελικά, ούτε στην εποχή μας είναι αδιανόητο ένα τέτοιο αίτημα, δεν θα εκπλαγώ αν στις επίπεδες στέγες μας ξεφυτρώσουν κάποτε μυτερές, παράταιρες, πλην πατριωτικές σοφίτες. Το ότι δεν δίνουμε σημασία σε τέτοια “ποταπά” πράγματα όπως η ποικιλία και η φρεσκάδα στην αρχιτεκτονική μας καθημερινότητα (και αλλού) κάνει τα πράγματα ακόμα πιο δυσοίωνα.
Πηγές
- Βαιμάρη: Η ανάπηρη δημοκρατία 1918 – 1933, Χάινριχ A. Βίνκλερ, μτφρ. Α. Σαλταμπάση, εκδ. Πόλις
- https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/oct/29/germany-nazis-bauhaus-afd-design
- https://www.mdpi.com/2076-0752/7/4/95
- https://www.hugo-junkers.info/junkers-pfad-sieben-saeulen_eng.html
- https://www.openculture.com/2025/12/the-evil-genius-of-fascist-design-how-mussolini-and-hitler-used-art-architecture-to-project-power.html
- https://www.lifo.gr/now/world/think-german-anti-think-modern-afd-anoigei-polemo-me-mpaoyhaoys-prin-apo-mia-istoriki
*Η σχολή του Μπάουχαους είχε έντονα διεθνή χαρακτήρα, καθώς προσέλκυσε σπουδαίους καλλιτέχνες από όλη την Ευρώπη όπως ο ρώσος Βασίλι Καντίνσκι, ο ελβετός Πάουλ Κλέε, ο ούγγρος Λάζλο Μόχολι-Νάγκι. Παράλληλα, λόγω της προοδευτικής της φύσης, φοίτησαν και δίδαξαν σε αυτήν πολλά μέλη εβραϊκής καταγωγής όπως η Άνι Άλμπερς, η Φριντλ Ντίκερ-Μπράντεϊς, ο Άριεχ Σαρόν, ένας εκ των έξι αρχιτεκτόνων που αργότερα εφάρμοσαν τις αρχές του Μπάουχαους σε μαζική κλίμακα στο Τελ Αβίβ, δημιουργώντας τη λεγόμενη “Λευκή Πόλη”, σήμερα Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Σχετικές Polaroid Stories
