(της Γεωργίας Κανελλοπούλου)
Κάθομαι πίνω κρασί
και αγιάζω στις γραμμές του τρένου
απ’ το να είμαι εκατομμυριούχος και πάλι προτιμώ
να σωριάζομαι με κάποιον άμοιρο και φτηνό ουίσκι
στην πόρτα μιας αποθήκης, με θέα μεγάλα ηλιοβασιλέματα
σε χορταριασμένους αγρούς του σιδηροδρόμου
να ξέρω πως όσοι κοιμούνται στο ποτάμι
έχουν μάταια όνειρα, να ‘μαι σταυροπόδι
μες στη νύχτα και να γνωρίζω τα πάντα
να ‘μαι μοναχικός σκοτεινός
με το οπτικό νεύρο παρατηρητής
του διαμαντιού του κόσμου
που στροβιλίζεται.
— Τζακ Κέρουακ. Κρασί στους αλήτικους δρόμους.
1.
Η Route 66 ήταν ένας από τους αρχικούς αυτοκινητόδρομους στο σύστημα εθνικών οδών των ΗΠΑ από τις 11 Νοεμβρίου 1926 ως το 1985. Ξεκινούσε αρχικά από το Σικάγο, το Ιλινόις, μέσω του Μισούρι, του Κάνσας, της Οκλαχόμα, του Τέξας, του Νέου Μεξικού και της Αριζόνα, πριν τερματίσει στη Σάντα Μόνικα του Λος Άντζελες, καλύπτοντας συνολικά 3.940 χιλιόμετρα.
Στη διάρκεια της Μεγάλης Ύφεσης της δεκαετίας του ’30, φτωχές οικογένειες που δεν τα έβγαζαν πια πέρα, λόγω της ξηρασίας και της σκόνης που είχε πλήξει τις περιοχές τους, ταξίδεψαν μαζικά προς τη Δύση αναζητώντας δουλειά και μια καλύτερη ζωή. Εσωτερικοί μετανάστες, φτωχοδιάβολοι κι αυτοί, όπως οι ξένοι. Ο δρόμος που πήραν ήταν η Route 66, “Mother Road” την αποκάλεσε ο Τζον Στάινμπεκ στο θρυλικό βιβλίο του Τα σταφύλια της Οργής, γραμμένο το 1939. Στο κεφάλαιο 12 του βιβλίου ο Στάινμπεκ περιγράφει την Route 66 ως «τη διαδρομή ενός λαού σε φυγή, προσφύγων από τη σκόνη και τη συρρικνούμενη γη».
Στο βιβλίο του Σπίτι από Γη, που γράφτηκε το 1947 αλλά εκδόθηκε το 2013 με τη συμβολή του ηθοποιού Τζόνι Ντεπ, ο Γούντι Γκάθρι μιλάει για την ίδια περίοδο με τον Στάινμπεκ, αλλά οι δικοί του ήρωες αποφασίζουν να μείνουν και να επιβιώσουν μέσα στις καταιγίδες σκόνης. Το όνειρό τους είναι μόνο να χτίσουν ένα σπίτι από φυσική, συμπαγή γη που θα αντέχει στους ανέμους και τη σκόνη. Ο ίδιος ο Γούντι Γκάθρι όμως, ακριβώς όπως οι λιγδιάρηδες μετανάστες του Στάινμπεκ, πήδηξε μια μέρα σ’ ένα φορτηγό που το σταμάτησε με οτοστόπ και μπήκε στη Route 66. Έγινε ένας «άστεγος ρεπόρτερ» που κατέγραφε την πραγματικότητα ενός εκατομμυρίου εκτοπισμένων αμερικανών στα τέλη του 1930 κι έγραψε τότε το τραγούδι This Land is your land, αντιδρώντας στη στιχουργική σήψη του God Bless America που παιζόταν σ’ όλα τα ραδιόφωνα της χώρας.
Καθώς περπατούσα
Είδα μπροστά μου μια πινακίδα
Που έλεγε «απαγορεύεται η πρόσβαση»
Όμως στην πίσω πλευρά δεν έλεγε τίποτα
Αυτή η πλευρά είναι φτιαγμένη για σένα κι εμένα
Στα τετράγωνα της πόλης, στη σκιά του καμπαναριού
Δίπλα στο γραφείο της πρόνοιας, έχω δει τους ανθρώπους μου
Να στέκονται πεινασμένοι, πήγα λοιπόν και τους ρώτησα,
Είναι αυτή η χώρα φτιαγμένη για σένα και μένα;
2.
Αν για τον Στάινμπεκ και τον Γκάθρι στα 30s η Route 66 ήταν ο δρόμος της απόγνωσης και της επιβίωσης, για τον Τζακ Κέρουακ και τη Γενιά των Μπιτ στα τέλη των 40s έγινε το απόλυτο σύμβολο της προσωπικής ελευθερίας, της πνευματικής αναζήτησης και της εξέγερσης ενάντια στον κομφορμισμό. Το τεράστιας επιδραστικής δύναμης μυθιστόρημα του Τζακ Κέρουακ Στο Δρόμο (1957) βασίζεται στα πραγματικά ταξίδια που έκανε ο ίδιος με τον φίλο του Νιλ Κάσαντι μεταξύ 1947 και 1950, κυρίως με οτοστόπ. Για εκείνους, ο αυτοκινητόδρομος δεν είναι απλά ένας τρόπος για να πας κάπου, αλλά είναι προορισμός ο ίδιος.
Εκεί γεννήθηκε το road trip όπως το ξέρουμε μέχρι και σήμερα: ανοιχτά παράθυρα, μοτέλ, φωτεινές επιγραφές νέον, μουσική στο ραδιόφωνο, roadside café, συναντήσεις με ωραίους παράξενους τύπους, οτοστόπ. Και η αίσθηση ότι μπορεί να ξυπνήσεις οπουδήποτε…
«Για μένα αξίζουν μόνο οι τρελοί, οι τρελαμένοι με τη ζωή, οι τρελαμένοι με τις συζητήσεις, οι τρελαμένοι με τη σωτηρία, όσοι ποθούν τα πάντα την ίδια στιγμή, όσοι ποτέ δεν χασμουριούνται και δεν λένε κοινότυπα πράγματα, αλλά καίγονται, καίγονται, καίγονται σαν υπέροχα κίτρινα πυροτεχνήματα που εκρήγνυνται ίδια με αράχνες ανάμεσα στ’ αστέρια και καταμεσής βλέπεις το γαλάζιο φωτεινό τους κέντρο να ανατινάζεται και όλους εκείνους που τα χαζεύουν να λένε “Ααααα!”» – Από το On the road του Τζακ Κέρουακ
3.
Στο Νέο Μεξικό συναντιούνται ο Ρίο Γκράντε και η Route 66, κι εκεί ακριβώς θα παρκάρω τώρα για καφέ και πίτα. Στην περιοχή ζούσαν κάποτε οι ινδιάνοι Πουέμπλο, με πολύ ωραίο πολιτισμό, αν και λιγάκι εχθρικοί με τους νομάδες γύρω τους που εμφανίζονταν ξαφνικά και τους χαλούσαν την αγροτική ησυχία τους (από κει και το όνομα Ανασάζι που τους το έδωσαν οι Ναβάχο και σημαίνει κατά την britannica κάτι σαν “αρχαίοι εχθροί”). Παρά το ότι οι ισπανοί κατακτητές δεν άφησαν και πολλά όρθια ούτε από τους ανθρώπους ούτε από τον πολιτισμό που βρήκαν, διασώζονται, λίγο πάνω από τη route 66 και αριστερά δεξιά του Ρίο Γκράντε δύο φοβερά πραγματάκια, το σπήλαιο κατοικία “Παλάτι του γκρεμού” και το χωριό με τα παραδοσιακά πολυώροφα πλίνθινα κτίριά του Πουέμπλο ντε Τάος. Από τις αστρονομικές γνώσεις των Ανασάζι δεν ξέρω αν διασώθηκε τίποτα, αλλά από μουσικές τους ναι, βρίσκω στο spotify ένα μαγικό φλάουτο που μοιάζει να ’ρχεται απευθείας από τα νερά του Ρίο Γκράντε και που σίγουρα του πάει να το ακούς στο δρόμο, με το ξημέρωμα. Ανοίγω τα παράθυρα να ανακατεύεται η μουσική με τον αέρα.
Από τα δεκάδες τραγούδια που γράφτηκαν για τη Route 66, νομίζω πως αυτό που διεκδικεί με τη μεγαλύτερη πιθανότητα νίκης τον τίτλο Route 66 Song είναι αυτό που γράφτηκε το 1946 από τον Bobby Troup, έγινε τεράστια επιτυχία από τον Nat King Cole, και αργότερα το διασκεύασαν σχεδόν οι πάντες, από τους Rolling Stones μέχρι τους Depeche Mode. Είναι το “(Get Your Kicks on) Route 66”. Η ίδια η προτροπή του τίτλου του φαίνεται σαν να είναι γραμμένη από τους μπιτ συγγραφείς, ενώ όλοι οι στίχοι λειτουργούν σαν ένας ρυθμικός, ταξιδιωτικός χάρτης που αποθεώνει την ελευθερία που δίνει ο ανοιχτός αυτοκινητόδρομος.
If you ever plan to motor west
Travel my way, take the highway that is best
Get your kicks on Route sixty-six
It winds from Chicago to LA
More than two thousand miles all the way
Get your kicks on Route sixty-six
4.
Μπορεί να έχουν γυριστεί εκατοντάδες ταινίες στη Route 66, όμως υπάρχει μία ταινία που τελικά επαναπροσδιόρισε όλο το είδος των road movies, κι αυτή είναι βεβαίως το «Παρίσι, Τέξας» (1984). Εδώ ενώθηκε η ευρωπαϊκή υπαρξιακή ματιά του σκηνοθέτη Βιμ Βέντερς με την ωμή αμερικάνικη ποίηση του σεναριογράφου Σαμ Σέπαρντ. Αν μέχρι τότε τα road movies αφορούσαν την κοινωνική εξέγερση, την παρανομία, τη φυγή, εδώ ο ήρωας θέλει απλώς να χαθεί στην απεραντοσύνη της χώρας για να σβήσει ή να ξαναβρεί τις αναμνήσεις του μήπως και μπορέσει να ενώσει ξανά τα κομμάτια του. Είναι φοβερό.
Ήθελε απλώς… να κοιμηθεί. Και για πρώτη φορά, ευχήθηκε να ήταν μακριά. Χαμένος σε μια βαθιά, απέραντη χώρα όπου κανείς δεν τον ήξερε. Κάπου χωρίς γλώσσα ή δρόμους» εξομολογείται ο Τράβις (ο ηθοποιός που τον υποδύεται, ο Χάρι Ντιν Στάντον είναι ο Τράβις).
Με τη στοιχειωτική μουσική του Ράι Κούντερ και τη φωτογραφία του «μάγου του φυσικού φωτός» ολλανδού Ρόμπι Μιούλερ, ο άνθρωπος τοποθετήθηκε πλέον όπως είναι: μικρός σε ένα απέραντο τοπίο. Και τα road movies απέκτησαν την ταυτότητά τους: ερημικά τοπία, απομονωμένα βενζινάδικα, φτηνά μοτέλ με επιγραφές νέον.
5.
Το 1985 η «μητέρα των διαδρομών» αποχαρακτηρίστηκε και διαγράφτηκε από το Εθνικό Σύστημα Αυτοκινητοδρόμων των ΗΠΑ. Τα σήματα του δρόμου απεγκαταστάθηκαν. Η Route 66 των οχτώ πολιτειών και των τριών ζωνών ώρας, του ανεξάρτητου κινηματογράφου, της λογοτεχνίας, των μουσικών και των φωτογράφων, παύτηκε με μια απόφαση αρμόδιου συμβουλίου. Όμως η ζωή δεν προχωράει πάντα όπως ορίζει η γραφειοκρατία. Σήμερα, ακριβώς εκατό χρόνια μετά την πρώτη οδήγηση στο οδόστρωμα του μαγικού αυτού δρόμου, συνεχίζει να ανασαίνει κάπου εκεί μια αίσθηση ελευθερίας και διαφυγής από αυτό που κάποτε λέγαμε κομφορμισμό ή συντηρητισμό. Η Route 66 θα χαθεί όταν χαθεί κι ο τελευταίος άνθρωπος που θα χρειάζεται αυτή την αίσθηση για να αναπνεύσει, σε όποιο μέρος του πλανήτη κι αν βρίσκεται αυτός. Έτσι νομίζω.
Είναι πια μια ακόμη τουριστική ατραξιόν, λένε. Εξαρτάται ποιος είσαι, λέω. Για κάποιους είναι ο δρόμος μας και οι πόλεις φαντάσματα στις όχθες αυτού του δρόμου είναι δικές μας πόλεις. Να, σε μια από αυτές τις πόλεις φαντάσματα, την Bodie town, μια εταιρεία, η Standard Company, εκμεταλλεύτηκε τα κοιτάσματα χρυσού και τους ανθρώπους που έφταναν εδώ κυνηγώντας το όνειρό τους, κι όταν τα ρούφηξε και τα δυό, εγκατέλειψε και τα δυό. Το 1880 η Bodie town ήταν η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη στην Καλιφόρνια, αλλά μόλις 35 χρόνια μετά, το 1915, η Bodie ήταν πια ένα αδειανό κουφάρι. Σήμερα, έναν αιώνα αργότερα, ό,τι ήταν να ειπωθεί ειπώθηκε, κι όποιος ήθελε ν’ ακούσει άκουσε, για αυτόν τον τρόπο ανάπτυξης και ζωής.
Ανοίγω ένα βιβλίο. Για δες!
Και όλα αυτά να συμβαίνουν
πάνω σε μια μικρή σφαίρα γης
σαν μια δουλειά σε εξέλιξη
από κάποιον στοκαδόρο γλύπτη
ή έναν μυθιστοριογράφο νυχτερινών λαβυρίνθων
Μια τρελή σκηνή για να κάνεις ωτοστόπ
και να προσγειωθείς σε μια υδρόγειο.
— Λώρενς Φερλινγκέτι, Αμέρικους
——————————————————
Οι φωτογραφίες
Όλες οι φωτογραφίες είναι του καταπληκτικού Noel Kerns, του φωτογράφου που συγχρονίζει τα ταξίδια του με το ημερολόγιο των σεληνιακών φάσεων. Όλες οι φωτογραφίες είναι τραβηγμένες στη Route 66 και τους παράδρομους της, ενώ η φωτογραφία του εγκαταλειμμένου θεάτρου είναι στο θέατρο της πόλης Παρίσι, στο Τέξας.
Ακούστε
ή την on the road λίστα μας στο spotify:
Διαβάστε
- Διασχίζοντας τον παράδεισο του Σαμ Σέπαρντ
- Τα χρονικά των μοτέλ του Σαμ Σέπαρντ
- Στο δρόμο του Τζακ Κέρουακ
- Σπίτι από γη του Γούντι Γκάθρι
- Τα σταφύλια της οργής του Τζον Στάινμπεκ
- Την ανθολογία μπιτ ποίησης του Γιάννη Λειβαδά
- Και τις σχετικές polaroid stories:
